Text & Translation

ברוך דיין אמת

Blessed is the True Judge

Leon Kobrin

Translation by Jessica Kirzane

INTRODUCTION

Leon Kobrin (1872-1946) was a prolific short story writer, novelist, literary critic, and playwright, and a pioneer of Yiddish literature in America. Born in Vitebsk in present-day Belarus, Kobrin was raised with little secular education but was a voracious reader of Russian literature. He arrived in America in 1892 and began his Yiddish writing career while working as a shirt maker, cigar maker, and baker in Philadelphia and rural Pennsylvania. As Kobrin reached greater success in his writing, he settled in New York City and became a regular contributor to several leading Yiddish newspapers including Abend blat, Arbeter tsaytung, Tsukunft, Forverts, Di varhayt, and Der tog. He gained fame as a playwright while working alongside New York Yiddish theater impressario Jacob Gordin, and later as the writer-in-residence for Boris Thomashefsky’s theater company.

While Kobrin’s writing often contained elements of melodrama, he was known as a realistic writer eager to describe the experience of Jews in America. “Blessed is the True Judge” appeared in Kobrin’s 1903 collection Geto dramen, the first collection of his stories to appear in book form.

In the story, a poor, illiterate Jewish widow sells her home to finance her daughter’s journey to America to find a marriage that will bring her wealth. Invoking God’s justice as she sees her daughter off at the railway station, Basha already acknowledges through her use of the traditional formula spoken at a time of death (“barukh dayan emes”) that her daughter’s departure is akin to her ultimate loss. Yet Basha continues to lose her daughter as she lacks control of their relationship, which is mediated through a town scribe who reads Hannaleh’s letters aloud and composes Basha’s responses, and as she becomes increasingly unable to understand her daughter due to a profound and ever widening cultural gap. This culminates in Hannaleh’s final letter, in which she confesses to her mother that she has married a Christian, although she knows that the marriage will cause her mother great pain. She explains, “All human beings are brothers.” 1 1 If this line sounds familiar to readers of Sholem Aleichem’s story “Chava,” that might not be coincidental. Olga Litvak suggests that Kobrin’s story may have served as inspiration for Sholem Aleichem’s better known story from his Tevye cycle. Olga Litvak. “Khave and Her Sisters: Sholem-aleichem and the Lost Girls of 1905.” Jewish Social Studies, vol. 15, no.3, 2009, 1-38. Through this formulation, Hannaleh demonstrates that her newfound socialist universalism has shaped her worldview in such a way that it has become incompatible with her mother’s experience of violence and oppression engendered by religious, national, and racial difference in a town called “Pogromovka.” When her daughter marries a Christian, from Basha’s perspective her downfall is complete. She will be scorned, pitied, and reviled, and her daughter, her most prized possession, will remain far away in the hands of Christians, whom she sees as enemies. Although to Basha, Hannaleh’s marriage is a great tragedy akin to a death, to Hannaleh it is a moment of hope, oriented toward a future in which old prejudices can be eschewed in the great American melting pot.


Click here to download a PDF of this text and its translation.

1

אײן טאָכטער האָט געהאַט באַשע חיה־גיטעלעס, אײן אױג אין קאָפּ – דאָך האָט זי נעבעך זײער װײניק נחת פֿון איר געהאַט!…

אַז דער אַלטער האָט נאָך געלעבט, איז געװען ניט צו פֿאַרזינדיקן; חנהלען האָט גאָר ניט געפֿעלט – סײַ אַ קלײד, סײַ אַ שוך – אַלץ איז געװען, געלױבט און געדאַנקט זײַן נאָמען…

חנהלען האָט מען אױך גענומען אַ לערער צום לערנען – שױן אַזאַ װעלט, ברוך־השם, אַז מען מוז זײַן געבילדעט…

און אַ טײַערע קעפּעלע האָט חנהלע געהאַט, גאָר אַ מאַנצבילשע, און האָט זיך געלערנט, װאָס איז שײַכות, אָט טאַקע װי אַן עילױ… איר שרײַבן איז געװען אַ פּיקוח־נפֿש ממש, הײַנט איר לײענען, אַ קאַטאָװעס איר לײענען? אײנע אין אַ װעלט!…

הײַנט אַ פּאַרשױן איז געװען חנהלע, אָסור‏ אױב צו איר האָט מען געקענט גאָר געפֿינען אַ גלײַכן, װען מען זאָל כאָטש אױסזוכן די װעלט אין מיטן העלן טאָג מיט אַ ליכט אין האַנט!…

שװאַרצע אױגן װי אַ פּאָר פֿינקלדיקע בריליאַנטן, אַ פּנים ליכטיק, ניט אַרײַנצוקוקן, װי אין דער שײנער, ליכטיקער זון… אַ שמײכל – גאָלע חן… הײַנט אַ װוּקס? הױך און גלײַך, אַ יונג בײמעלע!…

דער טאַטע משה און די מאַמע באַשע האָבן ממש געקװאָלן פֿון זײער געראָטענער בת־יחידקע – זײער חנהלע, זײער געראָטענע טאָכטער, מיט איר שײנקײט, מיט איר חכמה, װעט געװיס קריגן אַ חתן, אַ זײַדענעם יונגן־מאַן…

דאָ איז אָבער חנהלע פּלוצעם געבליבן אַ ביטערע יתומה, נעבעך – איר טאַטע משה האָט אַװעקגעגעבן זײַן נשמה צו גאָט…

זי איז דאַן שױן געװען אַ זיבעצן־יאָריקע מײדל, בײַ לײַטן אַ כּלה אַ מױד.

און פֿאַרדאגהט האָט זיך באַשע: װינד און װײ איז איר, װאָס זאָל זי נעבעך איצט טאָן? קײן חיונה איז ניטאָ, חנהלע איז אַ דערװאַקסענע מױד – װאָס װעט זײַן? װאָס װעט זײַן?

און זי האָט זיך גענומען האַלטן עצות מיט חנהלען: חנהלע – טאָכטערקע, װאָס טוט מען?

– פֿאַל ניט אַראָפּ, מאַמינקע; לאָז מיך נאָר פֿאָרן קײן אַמעריקע, דאָרט װעל איך גאַנץ זײַן. װען אַזאַ שלאַק, װי יאַכנע שמערל־איצעס, האָט זיך דאָרט געפֿונען אַ באַשערטן – אַ גבֿיר, אַ גאַנצן פֿאַבריקאַנט, האָב איך גאָר ניט װאָס צו זאָרגן…

– חנהלע, טאָכטערקע, װאָס רעדסטו, אױ אַ װײטאָג איז מיר, סטײַטש, אין אַמעריקע? און װוּ װעל איך בלײַבן אױף מײַנע עלטערע יאָרן, מיט װעמען, אַ בראָך צו מיר?!

– איך װעל באַלד שיקן נאָך דיר פֿון דאָרטן…

און געװײנט האָט באַשע, שלאָגנדיק זיך מיט דער דעה, געװײנט ביטער… װי זאָל זי זיך צעשײדן‏ מיט חנהלען? װי אַזױ לאָזט מען אַזאַ יונגע קינד אַלײן אין אַזאַ ווײַטן דרך, אין אַ װעלט ערגעץ אונטער דער ערד… דאַרף פֿאָרן מיטן ים… און אַז דער אײבערשטער האָט שױן בשלום אַריבערגעבראַכט אַהין צו, װאָס װעט זײַן מיט איר דאָרטן?… קײן מאַמע, קײן טאַטע, קײן פֿרײַנט, קײן גואל… װײ איז צו איר, װײ איז צו איר מאַמעס האַרץ, װײ, װײ!…

און אױפֿן סוף האָט דאָך חנהלע בײַ איר געפּועלט צו לאָזן זי אין אַמעריקע: „עט, װאָס מאַכט עס אױס… מסתּמא אַזױ באַשערט… דער גרױסער גאָט לעבט אומעטום… לאָז זי פֿאָרן געזונטערהײט קײן אַמעריקע“…

און פֿאַרקױפֿט האָט באַשע איר שטיבל, און אױס בעל־הביתטע! און האָט געגעבן חנהלען צװײ הונדערט זילבערנע רובל אױף דער רײַזע…

אױ האָט געקװעטשט באַשען דאָס האַרץ, פֿאָרנדיק צום װאָקזאַל מיט איר חנהלען!…

– חנהלע, חנהלע, גאָט זאָל מיט דיר זײַן, דער זכות פֿון דײַן פֿרומען טאַטן זאָל דיר בײַשטײן! – האָט געקלאָגט באַשע.

חנהלע האָט אױך געװײנט, געװישט מיט אַ װײַסער טיכל אירע שײנע אױגן און ביטער געװײנט.

זי איז אַרײַן אין װאַגאָן… באַשע איז געבליבן אַ געשטאָרבענע, אין האַרצן האָט זיך בײַ איר אָפּגעריסן… אַ קלונג… אַ פֿײַף… די װאַגאָנעס הייבן זיך אָן לאַנגזאַם צו רירן… חנהלע שטעקט אַרױס דעם קאָפּ דורכן פֿענצטערל פֿון איר װאַגאָן. פֿון אירע אױגן קײַקלען זיך טרערן… „זײַ געזונט, מאַמינקע, הערט זיך איר קול, װאָס קלינגט איצט װי אַ קרעכץ – זײַ געזו…“ די לעצטע זילב ווערט פֿאַרטומלט פֿון דעם רױשן פֿון די רעדער, װאָס הייבן אָן צו גײן שנעלער. דער לאָקאָמאָטיװ לאָזט פֿון זיך אַרױס אַ װײַסן רױך, װאָס צעשפּרײט זיך איבער די װאַגאָנעס… באַשע קוקט מיט גרױסע גלעזערנע אױגן אױף די װאַגאָנעס און אױף דעם רױך, און איר דאַכט זיך, אַז מען האָט עפּעס בײַ איר אַװעקגענומען, עפּעס טײַערס, אָן װאָס זי קען קײן מינוט ניט לעבן… אַװעקגענומען און פֿאַרשפּאַרט אין די װאַגאָנעס און מען אַנטלױפֿט מיט דעם, מען פֿליט אַװעק מיט דעם אין יענעם װײַסן רױך, װאָס צעשפּרײט זיך דאָרט פֿאַר די װאַגאָנעס…

– שטייט, װאַרט, ראַטעװעט! לאָזט מיך כאָטש זי נאָך אײן מאָל אָנקוקן, די קרױן פֿון מײַן קאָפּ!… לאָזט מיך כאָטש גוט אָנקושן זי… זי איז מײַן טאָכטער, מײַן אײנציקע אױג אין קאָפּ, מײַן טײַערסטע צירונג – מײַן חנהלע!… װיל זי אָנהייבן צו שרײַען, אָבער איר קול ווערט איבערגעריסן אין האַלדז, אירע ליפּן ציטערן נאָר…

און די װאַגאָנעס טראָגן זיך דערװײַלע מיט אַ הוזשען‏ און זשוזשען אַלץ װײַטער און װײַטער און באַלד פֿאַרשװינדט דער לעצטער װאַגאָן פֿון די אױגן… און באַשע זעט נאָר איצט פֿאַר זיך רױך, רױך און רױך… װײַסן רױך, װאָס עס האָט זיך אָפּגעשטעלט פֿון אַהינטער די װאַגאָנעס, װעלכע זײַנען אַװעקגעפֿלױגן אַזױ האַסטיק מיט איר חנהלען; און אין דעם רױך, דאַכט זיך איר, איז איצט פֿאַרטרונקען זי און די גאַנצע װעלט. ער שטיקט אַזױ, ער עסט אַזױ די אױגן, דעם האַלדז און דאָס האַרץ!

און זי שטײט נאָך אַ לאַנגע צײַט אױף אײן אָרט און קוקט און קוקט מיט פֿאַרצױגענע פֿון טרערן אױגן אין אײן זײַט, אין דער װײַטער װײַטקײט; חנהלען אָבער זעט זי דאָרט ניט מער, נאָר רױך, דעם זעלביקן װײַסן רױך!…

פּלוצעם טוט זי אַ רוק אױפֿן קאָפּ די פֿאַטשײלע‏, לײגט צונױף בײדע הענט, הייבט אױף די אױגן צום הימל און קרעכצעט אױס: „גאָט דו ביסט גערעכט און דײַן מישפּט איז גערעכט! היט כאָטש די קרױן פֿון מײַן קאָפּ, מײַן טאָכטער, היט מײַן חנהלען!“…

1.

Basha, daughter of Chaya Gitel, had only one daughter, the apple of her eye—and yet she derived little pleasure from her …

When her husband was still living she had little to complain about. Hannaleh wanted for nothing—not clothing, not shoes—everything, thank God, was provided for.

Hannaleh also had a tutor so that she could study. In order to succeed these days, one must be educated. Hanneleh had a mind for learning, like a boy. It’s no exaggeration to say she was a prodigy. Her writing was truly exceptional. And her reading, you want to know about her reading? It was unparalleled!

Hannaleh truly grew into an impressive figure. You couldn’t find her equal even if you were to search all over in the middle of a sunny day with a lantern lighting your way!

She had black eyes like a pair of sparkling diamonds, a face that shone like the sun… and a smile that was pure grace … and her figure? Straight and tall like a sapling!

Her father Moyshe and her mother Basha swelled with pride over their outstanding daughter. They loved their Hannaleh, their superlative daughter, who with her beauty and her wisdom would certainly find a groom, a well-educated and respectable young man …

But Hannaleh was suddenly left a poor orphan when her father Moshe surrendered his soul to God. When it happened, she was a seventeen year old girl, and should already have been married. And Basha was deeply troubled: What would she do now? She had no livelihood, and Hannaleh was already a grown young woman! What could she do? What was going happen to her?

She turned to her daughter for advice. “Hannaleh, what should we do?”

“Don’t despair, Mother. Let me go to America, and there I will find my way. If a pesky girl like Yachne, Shmerl Itshe’s daughter, managed to find a husband there, a wealthy factory owner, then I have nothing to worry about.”

“Hannaleh, how can you say such things? Don’t you know what heartbreak it would cause me if you were to go to America? And where will I live out the rest of my years, and with whom? This is terrible!”

“I will send for you once I am there.”

Basha cried, struggling against the idea, and wept bitterly. How could she bear to be parted from Hannaleh? How could she let such a young child go so far away, to a whole other world that can only be reached by crossing the seas? And once God ensured her a safe passage, what would happen to her when she arrived? She would have no mother, no father, no friends and no family … What sorrow would befall her, and how much heartache would weigh upon her mother!

In the end, Hannaleh convinced her mother to let her go to America: “So, what does it matter? Maybe this is the way it was meant to be. After all, God is everywhere. So let her travel to America, she should be in good health!”

Basha sold her house and was no longer the mistress of her own home. She gave Hannaleh two hundred silver rubles for the journey. With a heart wracked with pain, she rode to the train station with her Hannaleh.

“Hannaleh, Hannaleh, God will be with you, and the merit of your pious father will always follow you,” Basha cried.

Hannaleh also wept bitterly, wiping her beautiful eyes with a white handkerchief.

She boarded the train. Basha remained behind, stricken, as though her heart was being torn asunder.

A ring, a whistle, the wheels slowly began to move … Hannaleh thrust her head out of the window of her railcar, with tears running down her cheeks. “Goodbye, Mother,” she wailed, “Goodbye … ” This last word was lost in the noise of the wheels, which started to move faster. White smoke trailed after the locomotive and spread over the railcars that followed.

Basha looked at the train and its smoke with teary eyes and it seemed as though something precious had been stolen from her, something that she could not survive without, not even for a minute. It was taken from her and hidden in the train, and the thieves were running away with it, flying away with it in the smoke that floated above the railcars.

“Wait! Stop! Help!” she wanted to cry out, “Just let me look at her one more time, the light of my life! Let me just give her one last kiss! She is my only daughter, the apple of my eye, my finest gem—my Hannaleh!” but her voice was caught in her throat, and her lips just quivered in silence.

And in the meantime the train chugged farther and farther away and soon the last railcar vanished from sight. All that Basha could see was smoke, smoke, and more smoke. The white smoke trailed behind the railcars as they sped away with her Hannaleh. It seemed to Basha that this smoke would drown the whole world and her together with it. It stuck in her throat, made her eyes water, and reached down into her aching heart.

She stood in place for a long time looking and looking into the far-off distance, her eyes wet with tears. But she could no longer see Hannaleh, all she could see was smoke, that same white smoke …

Resolutely, she wrapped her head in her scarf, clasped her hands together, lifted her eyes up to the sky and sighed, “God, you are just and your judgments are true. Only, please protect the light of my life, my daughter, please watch over my Hannaleh!”

2

אױ, סאַראַ שׂימחה, אױ, סאַראַ יום־טובֿ איז דאַן געװען בײַ באַשען!… זי האָט געקראָגן דעם ערשטן בריװ פֿון חנהלען, אַז זי איז אָנגעקומען קײן „נייאָרק“, האָט זיך געזען מיט לאַנדסלײַט, װעלכע האָבן זי אַרײַנגענומען אין אַ פֿאַבריק נײען העמדער…

און באַשע האָט געבעטן איר שכן, מאָניע דעם מלמד, אַז ער זאָל אַזױ גוט זײַן און אָנשרײַבן איר חנהלען אַ גוטן בריװ.

און מאָניע, דאַרפֿט איר װיסן, איז ניט געװען אַבי אַ שרײַבער, ער איז געװען אַ כּתבֿן־גדול און אַ בעל־מליץ אײנער אין אַ װעלט… מיט זײַן מליצה האָט ער געקענט אַפֿילו שטײנער רירן…

און ער האָט פֿאַרקאַשערט דעם אַרבל און האָט אָנגעשריבן חנהלען אַזאַ מליצה:

„… פֿון דײַן מאַמעס אױגן, באַשע תּחיה, טריפֿן טרערן יום־ולילה, װי בײַ לאה אמנו, יעקבֿ אָבֿינוס װײַב… בײַם װאַרעמעס דערמאָנט זי דיך, װי יעקבֿ אָבֿינו יוספֿן… און אַז זי לײגט זיך שלאָפֿן, דערמאָנט זי זיך, אַז זי איז נעבעך אַ ביטערע אַלמנה… און דו ביסט איר אײנציקער טרייסט אױף דער װעלט… על־כּן בענקט זי נאָך דיר, װאָס איז שײַכות, װי אַן אמת געטרײַע מאַמע נאָך איר בת־יחידקע… און אַז זי שטײט אױף, טראַכט זי אױך נאָר װעגן דיר… על־כּן בעט זי דיך, אַז דו חנהלע, זאָלסט ניט פֿאַרגעסן, װאָס גאָט האָט געבאָטן אין זײַן הײליקער תּורה. כּשנאמר: „כּבד את אַבֿיך ואת אמך“ – זאָלסט שטעלן יאָרצײַט נאָך דײַן טאַטן, הניפֿטר דעם זעקסטן לחודש ניסן, װי אַן אמתער צדיק… און שרײַב, װאָס דו מאַכסט אין געזונט און װי איז דײַן פּרנסה… ממני מרדכי ב״ר ישעיהו כּ״ץ מק״ק פּאָגראָמעװקע…

און װידער זײַנען אַװעק צװײ חדשים און באַשע האָט געקראָגן אַ צװײטן בריװ פֿון חנהלען. אין דעם צװײטן בריװ האָט חנהלע געשריבן באַשען, אַז זי מאַכט אַ לעבן, פֿאַרדינט שיין, באַזוכט פֿאַרזאַמלונגען פֿון קלוגע מענטשן און שיקט אַרױס צען רובל. דעם בריװ האָט באַשע אַפֿילו ניט קלאָר פֿאַרשטאַנען און מאָניע אױך ניט. דאָך האָט זי זיך געפֿרײט. ערשטנס, מיט די צען רובל; צװײטנס, װײַל חנהלע איז געזונט; און דריטנס, װײַל זי פֿאַרדינט גוט…

זי האָט װידער געבעטן מאָניען, ער זאָל חנהלען שרײַבן, און דער גרױסער בעל־מליץ האָט אָנגעשריבן װידער אַזאַ בריװ.

„ראשית שרײַב איך דיר, אַז פֿון דײַן מאַמעס אױגן טריפֿן טרערן, װי פֿון אַ ביטערן קװאַל. אַז די אױגן זײַנען בײַ איר רױט געװאָרן, װי בײַ לאה אמנו, יעקבֿ אָבֿינוס װײַב, און אַזױ אַ דאַנק דעם אייבערשטן, איז זי געזונט, חוץ זי קלאָגט זיך אַ ביסל אױפֿן האַרץ און אױפֿן קאָפּ, כּן יתּן ה׳ פֿון דיר דאָס זעלבע צו הערן… שנית שרײַב איך דיר, אַז דײַן מאַמע האָט מקבל געװען די עשׂרה רו״כּ און שיקט דיר דערפֿאַר איר ברכה, אַז דערפֿאַר זאָל דער אײבערשטער דיך בענטשן מיט אַ גוטער מערכה און הצלחה, װוּ דו װעסט זיך קערן און װענדן, און שרײַב מיר, אױב בײַ אײַך זײַנען דאָ חתנים און אױב זײ װילן בײַ אײַך חתונה האָבן… װאָרעם הײַנטיקע יאָרן, ברוך־השם, פֿאַרגעסן די בחורים, אַז מיצוות־פּריה־ורבֿיה איז קײן קלײניקײט ניט און װילן ניט חתונה האָבן… און געדענק, אַז אַ בת־ישׂראל טאָר ניט פֿאַרזעסן װערן, מוז חתונה האָבן, בכדי אַז גאָטס ברכה זאָל מקוים װערן, װי עס שטײט בפֿירוש‏ אין פּסוק: „פּרו ורבֿו ומלאו את האָרץ.“

און אַזױ פֿלעגן זיך דורכשרײַבן חנהלע מיט מאָניען גאַנץ אָפֿט…

אירע בריװ זײַנען װאָס װײַטער געװאָרן אַלץ אומפֿאַרשטענדלעכער אי פֿאַר באַשען, אי פֿאַר מאָניען. אין זײ האָט זי געזידלט די פּראָצענטניקעס, די װאָכערניקעס, האָט זײ גערופֿן מיט אַזױנע נעמען – אָסור, אױב מאָניע און באַשע האָבן גאָר אַזױנע נעמען װען עס איז געהערט אױף זײער לעבן! „עקספּלואַטאַטאָרס,“ „אױסבײַטערס,“ וכּדומה – גײ טרעף, װאָס זי מײנט! די בעלי־מלאָכות האָט זי אױך געזידלט. „זײ זײַנען נאַראָנים, פֿינצטערע מוחות, זײ אַרבעטן אױפֿן צװײטן און גאָר!“

און לעזנדיק די בריװ, האָט מאָניע געקװעטשט מיט די פּלײצעס, געקאָרטשעט מיט דעם שטערן און אין מוח האָט זיך בײַ אים געדרײט אַ מחשבֿה: „זי איז משוגע, קלאָר װי דער טאָג, זי איז דאָרטן משוגע!“…

באַשע פֿלעגט אים אַרײַנקוקן אין די אױגן װען ער פֿלעגט לעזן חנהלעס בריװ, פֿלעגט זיך צוהערן מיט אַלע אבֿרים און האָט זיך געסטאַרעט צו פֿאַרשטײן, אָבער האָט זייער ווייניק וואָס פֿאַרשטאַנען…

– ר׳ מאָניע, האַרציקער, װאָס מײנט זי דאָס? װי שרײַבט זי דאָרטן?

– װאָס? פֿלעגט ער פֿרעגן, קנײטשנדיק שטאַרק דעם שטערן.

– אָט דאָס: „קעספּלוטאַטע,“ װי שרײַבט זי דאָרטן?

פֿאַרשטײט זיך, אַז מאָניע דער גרױסער כּתבֿן פֿלעגט מוזן װיסן די מײנונג פֿון דעם װאָרט. ער פֿלעגט ניט לאַנג טראַכטן און גלײַך ענטפֿערן:

– דאָס איז אױף זײער, אױף אַמעריקע־לשון, אַ קללה, װי בײַ אונדז, להבֿדיל, אַ מכּה אין זײַט!…

– ניט דאָ געדאַכט. פֿאַר קײן ייִדן געדאַכט – פֿלעגט אונטערכאַפּן באַשע – איז װאָס שרײַבט זי פֿאָרט, האַרציקער?

– װאָס זאָל זי שרײַבן? שילט זיך. די גאַנצע װעלט שילט זי. געװאָרן צו קלוג דאָרטן…

– װײ איז מיר; װאָס טוט מען? ר׳ מאָניע האַרציקער, איר זײַט דאָך עפּעס אַ ייִד אַ חכם: זאָגט מיר, װאָס איז עס געװאָרן דאָרטן מיט מײַן חנהלען? װאָס האָט זי צו די גבֿירים? איז עס איר דאגה! גװאַלד, גװאַלד, װאָס טראַכט זי זיך דאָרטן? געװען דאָך אַזאַ שטילע טײַבעלע, מיט אַזאַ גאָלדענע האַרץ… װוּ האָט זי גענומען אָט די אַלע קללות, ניט דאָ געדאַכט?! אױ, װען איך זאָל קענען שרײַבן… אַן עם־האָרץ איז װי אַ בלינדער, װײ און װינד איז מיר! שרײַבט איר כאָטש אָן איר אַ גוטן בריװ, האַרציקער! מוסרט זי גוט אױס, איר װײסט דאָך װי, אײַך דאַרף מען דאָך ניט לערנען!…

– איכ׳ל אײַך זאָגן דעם אמת, באַשע, אַז אַ גוטן בריװ האָב איך גאָר מורא צו שרײַבן, אַרײַנפֿאַלן צו איר אין מױל װילט זיך מיר אָסור…

– װײ איז מיר, װײ איז מיר, אַזאַ שטילע טײַבעלע געװען!… ר׳ מאָניע, ליובינקער, זעט, פֿאַרדינט אַ מיצװה; האָט רחמנות, מוסרט זי כאָטש אױס מיט גוטן!

– נו־נו, װאָס זאָל מען טאָן? איך װעל שױן אָנשרײַבן. װאָס גאָט װעט געבן דאָס װעט זײַן…

2.

Oh, what a celebration, what a blessed day it was for Basha! She received her first letter from Hannaleh, saying that she had arrived in New York, and had met other recent immigrants from their town, who had hired her to sew shirts in a factory.

Basha asked her neighbor, Monyeh the melamed, to write a letter to Hannaleh for her. And Monyeh, you should know, was not only literate, he was a great writer, with the most sophisticated style. He could make even stones weep with his graceful stylings.

He rolled up his sleeve and wrote Hannaleh this finely-crafted missive:

“Tears fall day and night from your mother, Basha Chaya’s eyes, long may she live, just like they fell from the eyes of our foremother Leah, our forefather Jacob’s wife … She remembers you as she eats her supper, just as our forefather Jacob remembered Joseph. And as she goes to sleep, she remembers that she is a poor widow and you are her only consolation in this world. For this reason, she longs for you, just as a mother should long for her only daughter. When she wakes in the morning, she thinks only of you. And so she asks you, Hannaleh, not to forget what God commanded in His Holy Torah. As it is written: ‘Honor your father and mother.’ You should observe your father’s yortsayt, who died as a truly righteous man on the sixth of Nissan. And you should write and tell your mother of your health and livelihood. Your obedient servant, Mordechai son of Yeshayahu, the righteous Cohen, from the holy congregation of Pogromovka”

Two months later, Basha received a second letter from Hannaleh. In the second letter, Hannaleh wrote to Basha that she was making a living, earning plenty of money and frequenting gatherings of intellectual people, and that she is enclosing ten rubles for her mother. Basha wasn’t fully able to understand this letter, and neither was Monyeh. But she was very happy to receive the ten rubles, to hear that Hannaleh was in good health, and to learn that Hannaleh was earning a decent salary. She asked Monyeh to write to Hannaleh again, and the great man of words once again composed a letter:

“Firstly, I write to you that tears flow from your mother’s eyes as though from a bitter well. Her eyes are red like the eyes of our foremother Leah, our forefather Jacob’s wife. Thank God, she is healthy, except that her heart aches and so does her head. I hope that we can hear similar good news from you. Secondly, I am writing to tell you that your mother received the ten rubles and blesses you for them. She prays that God will bless you with success and long life, wherever you should go. Write to us to tell us if there are any young men where you are, and if they are interested in marriage. These days young men seem to forget that the commandment to increase and multiply is not an insignificant thing, and they don’t want to get married. And remember that a Jewish woman must not allow herself to become an old maid. She must marry so that God’s blessing will be fulfilled, as it is written in the Torah: ‘Be fruitful and multiply and fill the earth.’”

Hannaleh would exchange letters with Monyeh in this fashion quite often. With each passing month, Basha and Monyeh found her letters increasingly difficult to understand. In them, she complained about and cursed the loan sharks, and called them names that Basha and Monyeh had never before heard in all their lives! ‘Exploiters’ she called them, ‘bloodsuckers.’ Try to figure out what she meant by that! She also criticized the craftsmen: ‘They are morons, dimwits, they are always serving others and never themselves!”

Reading these letters, Monyeh sighed and shrugged his shoulders, frowned, and a thought raced through his mind, “She must be crazy. It’s clear as day that she has gone crazy.”

Basha would watch his face as he read Hannaleh’s letters out loud, listening with every bone in her body, and struggling to understand, but there was very little that she could understand.

“Reb Monyeh, please tell me, what does that mean? What did she write, there?”

“What?” he would ask, wrinkling his forehead.

“There—Eksploytayshun—what does that word mean?”

Of course it goes without saying that Monyeh, the great and learned writer, had to know the meaning of all of these words. He would think for a while and then answer, “That is a curse in their language, in the American language, just like, for instance, in our language we would say ‘you should get a blow to your side.”

“It shouldn’t happen to you, or to any Jew,” Basha would answer, “and what, dear man, does she write here?”

“What should she write? She swears. She curses the whole world. She’s become too smart over there… ”

“Oy vey! What should I do? My dear Reb Monyeh, you are a wise man: tell me, what has happened over there to my Hannaleh? Why does she hate the wealthy men so much? What are they to her? Good heavens! What can she be thinking over there? She was such a quiet little dove, with a golden heart… where did she learn all of these curses? Oy, if only I knew how to write … an illiterate person might as well be blind, vey iz mir! Please write her a good letter, dear man, and moralize to her. You know what I mean—I don’t need to explain it to you … ”

“To tell you the truth, Basha, I am afraid to write her a good letter, because I don’t want her to attack me for it with her harsh words … ”

“Oh no, how terrible, and she was such a quiet little dove! Reb Monyeh, please do this mitzvah. Have pity and send her a letter with advice and moral guidance!”

“Well, what else can I do? I will write her a letter. And whatever happens, it will be according to God’s will … ”

3

עס קלינגט אין פּאָגראָמעװקע, עס קאָכט אין פּאָגראָמעװקע מיט אַ נײַעס, װאָס איז אָנגעקומען פֿון אַמעריקע. פֿון מױל צו מױל, פֿון הױז צו הױז, פֿון שול צו שול טראָגט זיך די נײַעס, אַז חנהלע באַשע חיה־גיטעלעס האָט חתונה געהאַט אין „נייאָרק“ מיט אַ גױ…

מאָניע דערצײלט, אַז פֿאַר אים איז עס גאָר קײן נײַעס ניט. פֿון אירע בריװ האָט ער באַשײַמפּערלעך געזען, אַז אַזאַ סוף װעט זי האָבן… אַז די קליפּה איז אין איר, האָט מען געקענט באַשײַמפּערלעך זען פֿון איר שילטן זיך – האָט דערצײלט מאָניע פֿאַר די פּאָגראָמעװקער בעלי־בתּים – „עקסופּטאָטע“, „אױסבײַטן“, „אױסקאַפּיטאַלעסן“ – אַ קאַטאָװעס, ייִדן, װאָס פֿאַר אַ ביטערע קללות דאָס זײַנען? אַז קעגן זײ זײַנען אַפֿילו דצ"ך עד"ש באַח"ב ניט ווערט קײן שמעק טאַבאַק!“

איין באַשע נאָר האָט ניט געװוּסט פֿון דער בשׂורה, זי האָט שױן לאַנג־לאַנג ניט געקראָגן קײן ידיעה פֿון איר חנהלען און זי האָט געװײנט און געקלאָגט נאָך איר.

אין די קורצע זומערנעכט פֿלעגט זי זיצן אױפֿן בעט מיט חנהלעס בריװ אין די הענט און פֿאַר דעם זילבערנעם שײַן פֿון דער לבֿנה, װעלכע פֿלעגט אַרײַנקוקן אין פֿענצטערל פֿון איר קאַמער, פֿלעגט זי דורכזען די װײַסינקע, באַשריבענע בײגעלעך פּאַפּיר און כאָטש זי האָט ניט געקענט לעזן, האָט זי געװוּסט דעם אינהאַלט פֿון יעדן בריװ באַזונדער.

„דאָ שרײַבט זי, אַז זי איז בשלום אָנגעקומען קײן נייאָרק. דער איז װעגן די צען רובל… אין דעם שילט זי זיך… אין דעם שילט זי נאָך שטאַרקער… אין דעם אױך… אָבער פֿאַר װאָס שילט זי זיך?… עס מוז דאָך זײַן אַ טעם… אַ פּנים איר איז גענוג ביטער אױפֿן האַרצן, לאָזט זי אױס דעם כּעס צו אַבי װעמען… גלאַט אַזױ װעט זי דאָך ניט שילטן?…“

און באַשע פֿלעגט אָנשטרענגען די אױגן אױף די שװאַרצינקע שורהלעך פֿונעם בריװ, אַקוראַט װי זי װאָלט װעלן אױסגעפֿינען „דעם טעם“, דעם פֿאַרװאָס פֿון חנהלעס שילטן זיך, אָבער זי האָט ניט געזען, זי האָט ניט געקענט לעזן… „בלינד, בלינד“ – פֿלעגט זי שעפּטשען מיט האַרצװײטיק‏ – „װען איך זאָל קענען לײענען, װאָלט איך זיך שױן אַלץ דערװוּסט!“…

דאַן פֿלעגן אָננעמען אירע מחשבֿות אַן אַנדער גאַנג. זי פֿלעגט זיך דערמאָנען װידער, אַז פֿון חנהלען איז קײן בריװ שױן אַזאַ לאַנגע צײַט ניטאָ… „אײן גאָט װײס, װאָס מיט איר איז דאָרטן? צי זי איז געזונט? צי זי איז, זאָל ער שומר־ומציל זײַן…“ (זי האָט מורא געהאַט עס אַרױפֿצולאָזן אױפֿן מוח) „גאָטעניו – האַרציקער“ – פֿלעגט זי שעפּטשען און פֿון אירע אױגן פֿלעגן זיך קײַקלען‏ טרערן – „װען עס איז חלילה עפּעס באַשערט דאָרטן מײַן חנהלען אַן אומגליק‏, זאָל מיר בעסער אָנקומען. רבנו־של־עולם, שטראָף מיך בעסער פֿאַר איר… מײַן קאָפּ זאָל זי איבערלעבן, מײַן קאָפּ!…“

און אַזױ ביז גרױסן טאָג. דאַן ערשט פֿלעגט די אָרעמע צעמוטשעטע מאַמע אײַנשלאָפֿן…

***

פֿאַר נאַכט פֿלעגט זי זיצן אױף דער פּריזבע פֿון שטוב און װאַרטן אױף דעם פּאָסטאַליאָן‏, אױף אַ בריװ פֿון חנהלען… און װען זי פֿלעגט פֿון װײַטן דערזען דעם בריװטרעגער, פֿלעגט דאָס האַרץ אין איר ברוסט אָנהייבן צו קלאַפּן שנעל־שנעל, הענט און פֿיס פֿלעגן איר נעמען ציטערן און זי פֿלעגט זיך מיט די אױגן אײַנעסן אין דעם בריװטרעגערס פּנים…

און װען דער בריװטרעגער פֿלעגט אַ שאָקל טאָן מיטן קאָפּ: נײן, פֿלעגט זי פֿילן, אַז אין מוח טוט איר אַ ברען און זי פֿלעגט אַראָפּלאָזן דעם קאָפּ און בלײַבן זיצן, װי אַ פֿאַרגליװערטע…

3.

There was a rumor brewing in Pogromovka, a bit of news that arrived from America. The gossip was passed from mouth to mouth, from house to house, from shul to shul, that Hannaleh, Basha Chaya Gitl’s daughter, married a Gentile.

Monyeh said that this was no news to him. “From her letters it was clear as day that she would come to such an end … you could see that she was yielding to temptation, you could see clearly from the way she cursed”—Monyeh explained to the men of Pogromovka—“she used those words: ‘eksploytayshun, capitalayzayshun, devilopment’—do you know, friends, what terrible curses those are? Even the Ten Plagues are nothing but a pinch of tobacco in comparison with these things!”

Basha was the only one yet to learn of this news. She had not heard any news from her Hannaleh in a long time, and she cried and longed to hear from her.

In the short summer nights, she would sit on her bed with Hannaleh’s letters in her hand and in the silvery light of the moon that glimmered through her bedroom window she would look through the thin sheets of written-on paper, as though she could read them, knowing the contents of each letter by heart.

“This is where she writes that she arrived safely in New York, and this is about the ten rubles … and here is where she curses … and here she curses even more strongly … and also here … but why does she curse so? There must be an explanation … her heart is so bitter, she seems to let out her anger without a thought for its victim … why would she curse this way, with such ease?”

Basha would force her eyes over the black lines of the letter, as if to glean understanding of the reason for Hannaleh’s cursing. She didn’t find one; she couldn’t read … “Blind, blind … ” she would whisper with heartbreak, “if only I could read, I would understand the reason … ”

And then her thoughts would shift; she would remember that Hannaleh had not sent her a letter for a very long time … “And God knows what is happening with her over there. Is she healthy? Please let her be guarded and protected… ” (she was afraid to let go of this thought) “Dear God,” she would whisper, with tears rolling down her cheeks, “if some kind of misfortune is fated to befall my Hannaleh, it is better that it should happen to me instead. Master of the Universe, punish me, but spare my child… the apple of my eye, please let her outlive me, my only child … ”

And she went on this way until daybreak. Only then would the poor, exhausted mother drift off to sleep …

***

In the evening she would sit on the bench beside her house and wait for the mailman to come and bring a letter from Hannaleh. When she saw the mailman in the distance her heart would begin to pound faster and faster, her arms and legs would begin to shiver and she would eat the mailman up with her starving eyes.

When the mailman shook his head no, she felt as if her mind was burning up. Her head would sink into her chest as she remained sitting, fixed in place.

4

און אײן מאָל – פֿאַר נאַכט – װען דער פּאַסטעך האָט געטריבן די בהמות פֿון פֿעלד, װען דער הימל איז אין מיטן געװען קלאָר און טיף בלױ און בײַ די זײַטן אַרומגעלײגט מיט פֿײַערדיקע אוזאָרן, איז געזעסן באַשע אױף דער פּריזבע נעבן הױז און האָט געװאַרט, װי געװײנלעך, אױפֿן בריװטרעגער.

פּלוצעם האָט זי אים דערזען און האָט זיך גלײַך אײַנגעגעסן מיט אירע אױגן אין זײַן פּנים.

ער האָט זי אַ רוף געטאָן. זי איז צו אים צוגעלאָפֿן, בלײך, װי לײַװנט, און האָט געציטערט מיטן גאַנצן קערפּער. ער האָט איר דערלאַנגט אַ בריװ פֿון אַמעריקע. זי האָט אַ כאַפּ געטאָן זײַן האַנט און האָט פֿון גרױס פֿרײד, װײנענדיק און לאַכנדיק, גענומען זי קושן, װי די האַנט פֿון אַ גוטן מלאך.

דאַן האָט זי זיך אַװעקגעלאָזן צו מאָניען.

מאָניע – אַ הױכער, דאַרער ייִד, מיט אַ בלײכן, שווינדזיכטיקן פּנים, מיט אַ שפּיציקער קאָלטענעװאַטער בערדל, מיט געלע פּאות, פֿאַרדרײטע אין רינגלעך, מיט אַ פֿאַרשמאָלצענער יאַרמלקע‏ אױפֿן קאָפּ, איז געשטאַנען נעבן טױער פֿון זײַן נידעריקע‏ שטיבל, האָט געהאַלטן אַ פּאָלע פֿון זײַן זשופּיצע‏ בײַ בײדע ברעגעס און געמאַניעט צו זיך זײַן װײַסע ציג, װעלכע איז געשטאַנען אין מיטן גאַס, האָט געקוקט אױף אים מיט אירע נאַרישע אױגן און געדרײט מיטן װײדל.

– דזשיק, דזשיק, דזשיק! האָט ער זי גערופֿן אײַנבייגנדיק נידעריק‏ צו דער ערד די פּאָלע.

– מ־מ־מ־ע־ע! האָט געשריִען די ציג, דרײענדיק מיטן װײדל, און האָט זיך ניט גערירט פֿון אָרט…

– ר׳ מאָניע, ר׳ מאָניע, עס איז דאָ אַ גאָט אױף דער װעלט, – איז צו אים צוגעלאָפֿן באַשע מיט אַ געשרײ, – אַ בריװ פֿון אַמעריקע, פֿון חנהלען באַקומען… עס איז דאָ אַ גאָט, דאָ!

– אַ בריװ פֿון איר? – האָט ער געפֿרעגט פֿאַרװוּנדערט – װאָס שרײַבט זי?…

– אָט איר, האַרציקער, װעט מיר איבערלײענען…

מאָניע האָט קרום אַ קוק געטאָן אױפֿן בריװ, װעלכן באַשע האָט געהאַלטן אין האַנט, און האָט גענומען רופֿן װידער די ציג:

– דזשיק, דזשיק, דזשיק!…

– ר׳ מאָניע, האָט רחמנות, איך שטאַ־אַרב!

– װײַזט מיר אַ קוק טאָן.

ער האָט גענומען דעם בריװ און האָט אים אָנגעפֿאַנגען צו באַטראַכטן פֿון אַלע זײַטן.

– װאָס קען זי שרײַבן? – האָט ער אױסגערעדט פֿאַר זיך אונטער דער נאָז.

– האָט רחמנות, ר׳ מאָניע, טײַערינקער. קומט אַרײַן צו מיר אין שטוב און לײענט מיר איבער.

– כ׳לעבן, באַשע, איר װאָלט געבעטן אַן אַנדערן.

– נײן, נײן, ר׳ מאָניע, אַן אַנדערער װעט ניט פֿאַרשטײן חנהלעס אַ בריװ… נאָר איר אַליין קענט אירע בריװ פֿאַרשטײן… איר זײַט אַלײן אַ גרױסער בעל־כּתבֿ!…

קעגן אַזאַ קאָמפּלימענט קען אונדזער בעל־מליץ ניט אײַנשטײן.

– װײס איך, קומט, זאָגט ער.

זײ זײַנען אַרײַן אין שטוב. מאָניע האָט געעפֿנט דעם בריװ. באַשע האָט זיך געשטעלט קעגן אים, האָט אונטערגעשפּאַרט מיט אײן האַנט דעם קינבאַק און האָט זיך אײַנגעגעסן מיט אומגעדולדיקע אױגן אין זײַן פּנים.

„ליבע מוטער – האָט ער גענומען לעזן – איך גלייב, אַז דו װײסט שױן װעגן מײַן חתונה מיט אַ קר…“

– איך קען ניט – האָט מאָניע אױסגעשריִען – אַ מיתה־משונה זאָל זי דאָרטן אײַננעמען!

– חתונה?… חנהלע האָט חתונה געהאַט?! װעמען שילט איר, ר׳ מאָניע?! האָט זי אױסגעשריִען צעמישט.

– באַגראָבן האָט איר זי געמעגט… איך קען ניט לײענען… רופֿט װעמען אַן אַנדערן… איך װיל ניט פֿאַרדינען די עבֿירה!…

– ר׳ מאָניע, ר׳ מאָניע. גאָט איז מיט אײַך – האָט זי אױסגעשריִען ניט מיט איר קול – איר װילט מיך אַ פּנים משוגע מאַכן, װאָס רעדט איר אַזױנס? װאָס רעדט איר? (זי האָט אים לײַדנשאַפֿטלעך‏ גענומען צופּן פֿאַרן אַרבל) פֿאַר װאָס שילט איר זי? װאָס פֿאַר אַ שלעכטס האָט מײַן חנהלע אײַך געטאָן?…

– אַז אויסגעקאָרענייעט האָט זי געמעגט װערן, האָט געזאָגט מיט האַרץ מאָניע – שרײַבט נאָך בריװ! משומד־להכעיס!…

באַשע איז געװאָרן בלײך, װי דער טױט, און האָט גענומען ציטערן.

– װאָס איז עס? – האָט זי גענומען שרײַען‏ – לײענט, ר׳ מאָניע, לײענט, איך װיל װיסן! איר װײסט עפּעס, האַ? װאָס װײסט איר? װאָס איז דאָרטן פֿאַר אַ חתונה?… לײענט, נו לײענט, ר׳ מאָניע, ר׳ מאָניע!…

זי האָט אים גענומען שלעפּן פֿאַרן אַרבל און האָט געקוקט אױף אים מיט אױסגעקאַטשעטע אױגן: – לײענט, אַז ניט דראַפּע איך אײַך אױס די אױגן!…

זי האָט שװער געאָטעמט און האָט געציטערט מיטן גאַנצן קערפּער.

– װאָס זאָל איך לײענען, די גאַנצע שטאָט װײס עס אָן איר בריװ – האָט געזאָגט מאָניע.

– װאָס װײס מען? רעדט! חנהלע האָט זיך דאָך ניט געשמדט, האַ?…

און זאָגנדיק עס, האָט זי זיך דערשראָקן פֿאַר אירע אײגענע װערטער. „װאָס רעד איך רבנו־של־עולם?“ האָט זי געטראַכט צעמישט און האָט זיך געטרייסלט מיטן גאַנצן קערפּער.

מאָניע האָט געענטפֿערט אױף איר פֿראַגע מיט אַ מאַך מיטן קאָפּ.

– װאָס? – האָט זי אַרױסגעשעפּטשעט שטיל, אַקוראַט װי זי װאָלט מורא געהאַט, אַז עמעצער זאָל ניט הערן: – װאָס שאָקלט איר מיטן קאָפּ? זי האָט זיך… ר׳ מאָניע, גזלן, װאָס איר זײַט! – האָט זי זיך פּלוצעם אַ כאַפּ געטאָן צו אים מיט אַ לײַדנשאַפֿטלעכן יאָמער – קײן האַרץ האָט איר ניט, קײן רחמנות… פֿאַר װאָס מוטשעט איר מיך, פֿאַר װאָס? װאָס פֿאַר אַ שלעכטס האָב איך אײַך געטאָן?!…

מאָניע האָט אַ קװעטש געטאָן מיט די פּלײצעס און האָט אַ זיפֿץ געטאָן.

– באַשע, זאָלט איר מיר געזונט זײַן – האָט ער אַרױסגערעדט מיט אַ שטאַרק באַװעגטער שטימע – װאָס הײסט עפּעס איך מוטשע אײַך? װער עס װיל אײַך מוטשען, זאָל אַלײן געמוטשעט װערן… אַדרבא, איך האָב אױף אײַך רחמנות, שטאַרק רחמנות… גלייבט מיר, אַ שטיק געזונט קאָסט מיך אָט דאָס אַלץ… װאָרעם חנהלע איז בײַ מיר געװען ממש, װי אַן אייגענע טאָכטער… און זי זאָל אָפּטאָן אַזאַ מעשׂה?…

ער האָט אָפּגעקערט דעם קאָפּ און האָט געזיפֿצט…

זי האָט זיך צוגעהערט צו זײַנע רײד, צעטומלט, מיט אױסגעגלאָצטע אױגן און מיט אַן אָפֿענעם מױל, האָט פֿאַרבראָכן די הענט, האָט שטאַרק גענומען מאַכן מיט די ברעמען און האָט אַראָפּגעלאָזן דעם קאָפּ. אַזױ איז זי געשטאַנען אַ קורצע װײַלע. דאַן האָט זי װידער אױפֿגעהויבן דעם קאָפּ, האָט גענומען קוקן מיט בלישטשענדיקע אױגן אױף מאָניען און שמײכלען.

– לײענט – האָט זי אַרױסגערעדט פֿאַרשטיקט, צװישן די צײנער, לײענט!…

זי האָט אים אָנגעכאַפּט פֿאַרן אַרבל און גענומען צופּן…

4.

And once, one evening while the herdsman led the cattle back from the field, and the sky was clear and deep blue, edged with fiery patterns of sunset, Basha sat on the bench beside her house and waited, as usual, for the mailman.

As soon as she saw him she gobbled him up with her eyes. He called out to her, and she ran to him, pale as white linen, her whole body quivering. He handed her a letter from America. She grabbed his hand and crying and laughing with joy, she kissed it like the hand of a benevolent angel.

Then, she ran to Monyeh.

Monyeh was a lanky Jew whose face was haggard from tuberculosis. He had a matted, pointy little beard and yellowing peyes curled into ringlets, and a greasy yarmulke on his head. He stood by the doorframe of his small home, holding the coattails of his long, coarse overcoat by the edges and beckoning to his white goat that stood in the middle of the road, looking at him with foolish eyes and wagging his tail.

“Come here, you!” he called out, lowering his coat toward the ground.

“M-m-m-ehhh!” cried the goat, shaking its stubby tail, and it didn’t budge.

“Reb Monyeh, Reb Monyeh! There is a God in this World!” Basha ran toward him crying, “I’ve got a letter from America! From Hannaleh! There is a God!”

“A letter from her?” he asked, surprised, “what does she write?”

“That’s what you, dear man, must read for me.”

Monyeh glanced askance at the letter that Basha held in her hand, and called again to the goat, “come along, you!”

“Reb Monyeh, have pity on me! I am dying!”

“Let me have a look.”

He took the letter and examined it from all angles. “What could she have written?” he whispered under his breath.

“Have pity, Reb Monyeh, dear friend. Come to my home and read me the letter.”

“I wish you would ask someone else, Basha.”

“No, no. No one else would understand a letter from Hannaleh. You are the only one who can understand her letters. You are the most learned of us all.”

The great learned man could not withstand such a compliment.

“What can I do? Come … ” he said.

They entered the house. Monyeh opened the letter. Basha stood across from him, one hand supporting her chin, and impatiently devoured his face with her eyes.

“Dear Mother,” He began to read, “I believe that you already know about my marriage to a Chr… ”

“I cannot!” Monyeh cried out, “to hell with her!”

“Marriage? Hannaleh is married? Who are you cursing, Reb Monyeh?” cried out Basha in confusion.

“It would be better if she were dead and buried. I cannot read any further. Ask someone else to do it. I will not act in service of this sin!”

“Reb Monyeh, Reb Monyeh, what is the matter with you?” She cried out with a voice unlike her own, “You seem to want to drive me out of my mind. What are you saying? What do you mean?” She grabbed him by the sleeve. “Why are you cursing her so? What kind of terrible thing has my Hannaleh done to you?”

“She should be rooted out of this earth!” cried Monye vehemently. “And she has nerve to write letters, that apostate!” Basha grew pale as death and began to quiver. “What is it?” She screamed, “Read further, Reb Monyeh, read, I must know! Do you know something? What do you know? What kind of a marriage happened over there? Read, read on, Reb Monyeh. Reb Monyeh!”

She pulled on his sleeve and stared at him, wide-eyed. “Read or I will claw your eyes out!” She breathed heavily and her whole body shook.

“Why must I read it out loud? The whole town knows it, even without her letter,” Monyeh said.

“What are you saying? Speak! Hannaleh has not converted to Christianity, has she?” And as she said this she grew suddenly fearful of her own words. “What am I saying, Master of the Universe?” she thought to herself, confused, quivering.

Monyeh answered her question by nodding his head, silently.

“What?” She whispered quietly, as if afraid someone might hear them. “Why are you nodding? She … did she … Reb Monyeh? You are a horrible man, and it cannot be true!” She grabbed him and shouted out with pain, “You have no heart, no pity. Why do you torture me so? Why? What have I done to you to deserve this?”

Monyeh shrugged his shoulders and sighed. “Basha,” he said with feeling, “What do you mean, I am torturing you? Anyone who wants to hurt you should himself be tortured… Of course I have pity for you, I have deep pity … believe me, all of this has taken a toll on my health too … For Hannaleh was like a daughter to me as well, and it is terrible that she should do such a thing … ” He lowered his head and sighed.

She listened to his words with conflicting emotions. With staring eyes and mouth agape, she wrung her hands, her eyebrows furrowed, and her head sunk to her chest. She remained like this for a long time. Then she lifted her head, looked through teary eyes at Monyeh and smiled. “Read,” she said in a choked voice, between clenched teeth, “read more!” She grabbed onto his sleeve and tugged at it.

ער האָט אָנגעהױבן לעזן:

„ליבע מוטערקע, איך גלייב, אַז דו װײסט שױן װעגן מײַן חתונה מיט אַ קריסט. מוטערקע, מוטערקע, איך װײס, אַז פֿאַר דיר איז עס דער גרעסטער אומגליק… אָבער גלייב מיר, אַז איך האָב דיך ליב ניט װײניקער װי פֿריִער, נאָך מערער, טױזנט מאָל מערער… װען דו װאָלטסט װיסן, װיפֿל געזונט עס קאָסט מיך דער שריט… נו, װי זאָל איך עס דיר געבן צו פֿאַרשטײן? װען איך זאָל אַרױסנעמען מײַן האַרץ און שיקן דיר אַנשטאָט דעם בריװ… מוטערקע, גענוג האָב איך געליטן ביז װאַנען איך האָב בײַ זיך געפּועלט צו הייראַטן אים, װײַל איך האָב געװאָלט פֿאַרהיטן‏ דיך פֿון יסורים… גלייב ניט, מוטערקע, אַז אַ קריסט איז ניט אַזאַ מענטש, װי אַ ייִד, – אַלע מענטשן זײַנען ברידער…“

– גענוג! האָט באַשע אונטערבראָכן מאָניען מיט אַ פֿאַרשטיקטן קול און האָט אים אָפּגעשטעלט פֿאַר דער האַנט – גענוג, יוצא… יוצא – האָט זי געשעפּטשעט – פֿײַן דערלעבט, פֿײַן!…

זי איז אַנטשװיגן געװאָרן און האָט נידעריק אַראָפּגעלאָזן דעם קאָפּ. פּלוצעם האָט זי זיך צעלאַכט מיט אַ שטילן, מערקווירדיקן געלעכטער, ציטערנדיק מיטן גאַנצן קערפּער, װי אַ בלאַט.

– װאָס האָט ער געשװיגן? – האָט זי אין אַ װײַלע אַרום אַ פּאַטש געטאָן אין די הענט און האָט אױסגעשריִען מיט אַ משוגענער אױפֿרעגונג: – דאָס איז דאָך זײַן טאָכטער אױך!… זײַן בת־יחידקע אױך!… איך װעל הײַנט לױפֿן אױפֿן בית־עולם, װעל אים אײַנרײַסן‏ דעם קבֿר; װאָס מיר אױפֿן האַרצן װעל איך צו אים אױסלאָזן… קײן רו װעט ער בײַ מיר ניט האָבן, קײן מנוחה!… װוּ איז ער געװען, װוּ איז מײַן משה געװען? װאַרום איז ער ניט געלאָפֿן צום כּיסא־הכּבֿוד?!…

זי האָט פֿאַרבראָכן בײדע הענט אױפֿן קאָפּ און האָט אויפֿגעקרעכצעט, װי אַ פֿאַרװוּנדעטע: – אױ, חנהלע, חנהלע!…

מיט איין מאָל האָט זי אַ כאַפּ געטאָן מאָניען פֿאַר דער האַנט – ר׳ מאָניע – האָט זי אױסגעשריִען – ר׳ מאָניע, דאָס איז דאָך אָבער… ווײַזט מיר, װוּ זי שרײַבט, אַז זי האָט מיט אים חתונה געהאַט?…

מאָניע האָט איר אָנגעוויזן אױפֿן אָרט אין בריװ. זי האָט אים גענומען אין האַנט, האָט אַ קוק געטאָן אױף יענער שורה און האָט שטאַרק גענומען פּינטלען מיט די אױגן, אַקוראַט װי יענע שװאַרצינקע שורהלע, װעלכע זי האָט ניט געקענט לעזן, איז געװען פֿול מיט שאַרפֿע נאָדלען, װאָס האָבן זיך אַרײַנגעשטאָכן אין אירע אױגן… דאַן האָט זי אַרױסגעלאָזן דעם בריװ פֿון האַנט, האָט פֿאַרגלאָצט‏ די אױגן צום באַלקן און האָט אַרױסגערעדט:

– גאָט, דו ביסט גערעכט, און דײַן מישפּט איז גערעכט!

און זי האָט װידער אַראָפּגעלאָזן דעם קאָפּ.

דאַן האָבן אירע אױגן גענומען לױפֿן איבער איר קאָפֿטע און פּלוצעם האָט זי מיט אַ האַנט אַ ריס געטאָן די קאָפֿטע בײַם בוזעם‏…

– ברוך דיין אמת! האָט זי לאַנגזאַם אַרױסגערעדט מיט אַ דומפּן קול, האָט זיך געזעצט אױף דער פּאָדלאָגע, האָט אַרומגענומען די קני מיט בײדע הענט און האָט אַראָפּגעלאָזן נידעריק, זײער נידעריק דעם קאָפּ…

He began to read:

“Dear Mother, I believe that you already know about my marriage to a Christian. Mother, dear Mother, I know that to you this is the worst misfortune that could happen. But believe me that I love you no less than I did before. I love you more, a thousand times more than ever … If only you knew the toll this decision has taken on me … How can I make you understand? If I could take out my heart and send it to you instead of this letter … Mother, how I suffered until finally convincing myself to marry him, for I did not want to cause you pain. Please don’t think, dear mother, that a Christian is any less a man than a Jew is … All human beings are brothers… ”

“Enough!” Basha stopped Monyeh with a stricken voice and held him back with her hand. “Enough, enough … ” and she whispered, “suffering is all that remains … ”

She grew silent, her head bowed low. Suddenly she burst into a quiet, strange laughter and her whole body quivered like a leaf. After a while, she clapped her hands together and cried out in a crazed voice, “Why does he remain silent? She was his daughter too! His only daughter! I will go to the cemetery, throw myself at his tombstone, tell him all of my sorrows and beg him to intervene! He will not have any rest. As long as I am suffering he will not sleep! Where was he when all of this was happening? Where was my Moshe? Why did he not run to God to intervene?”

She clasped her head in her hands and moaned like a wounded animal, “Oy, Hannaleh, oh my Hannaleh!”

Suddenly she grabbed Monyeh’s arm. “Reb Monyeh,” she called out, “that cannot be, show me where on the page she wrote that she is married?”

Monyeh pointed to the words in the letter. She picked up the letter, looked at the words and started blinking rapidly, as if the black words were filled with sharp needles that stabbed her in the eyes. She let go of the letter and lifted her eyes to the ceiling, saying, “God, you are just, and your judgments are true!” Her face lowered again to the ground. Her eyes drifted over her blouse and she tore the cloth by her breast. “Blessed is the True Judge!” she said slowly, with a choked voice. She sat on the floor with her arms around her knees and her head sunk into her chest …

MLA STYLE
Kobrin, Leon. “Blessed is the True Judge.” In geveb, May 2018: Trans. Jessica Kirzane. https://ingeveb.org/texts-and-translations/blessed-is-the-true-judge.
CHICAGO STYLE
Kobrin, Leon. “Blessed is the True Judge.” Translated by Jessica Kirzane. In geveb (May 2018): Accessed Dec 16, 2018.

ABOUT THE AUTHOR

Leon Kobrin

ABOUT THE TRANSLATOR

Jessica Kirzane

Jessica Kirzane is a Lecturer in Yiddish at the University of Chicago. She holds a PhD in Yiddish Studies from Columbia University. Jessica is the Editor-in-Chief for In Geveb: A Journal of Yiddish Studies.