Text & Translation

דער גורל פֿון אונדזערע ייִדישיסטישע שולן

The Fate of Our Yiddishist Schools (Part 2)

Solomon Simon

Translation by David Forman

INTRODUCTION

די געביטענע לאַגע

צװײ װיכטיקע שינויים זײַנען פֿאָרגעקומען אינעם לעבן פֿון דעם עלטערן דור, װאָס האָט געשאַפֿן די ייִדישיסטישע װעלטלעכע שולן און האַלט זײ נאָך אױף. דאָס ערשטע איז געשען, װאָס מיר האָבן זיך איבערגעזעטיקט מיט סעקולאַריזם און מיר האָבן זיך פֿאַרבענקט אַ היפּש ביסל נאָך פֿאָרמאַלער ייִדישקײט. נײן, דער גרעסטער, גאָר גרעסטער טײל איז ניט פֿרום געװאָרן, אָבער ער גײט אין שול איבער הױפּט ימים־נוראָים, און בכלל אין אַ יום־טובֿ, און אַ מאָל אױך אַ שבת. מען פּראַװעט אַ סדר, מען צינדט אָן ליכט פֿרײַטאָג צו נאַכט. אַז די משפּחה קומט זיך צוזאַמען טוט אָן דער אַלטער אַפּיקורס אַ היטל, און אַ מאָל אָן אַ היטל, מאַכט ער קידוש. מען היט אָפּ כּשרות ביז אַ געװיסער מאָס און מען האָט אָנגעקלאַפּט מזוזות אױף די טירן.

איך בין אַן עדות אַז הײַיאָר האָב איך געזען אַזעלכע טוערס פֿון אַרבעטער־רינג און שלום־עליכם־פֿאָלק־אינסטיטוט גײן אין שול אַרײַן, אַז איך קאָן זאָגן, אַז דער אױפֿרוף פֿון הרבֿ טײַץ צו די אַפּיקורסים צו גײן אין שול, איז געװען איבעריק. זײ האָבן עס שױן לאַנג געטאָן.

איך װיל עס זאָל זײַן קלאָר, אָט די דאָזיקע אַלטע אַפּיקורסים זײַנען ניט געװאָרן פֿרום. זײ זײַנען נאָך אַפֿילו ניט געװאָרן קײן מיטגלידער פֿון אַ סינאַגאָגע. אמת אַ היפּשע צאָל געהערט אױך צו צענטערס און גײט רעגלמעסיק הערן אַ ראַבײַס דרשה, אָבער פֿרום זײַנען זײ ניט געװאָרן. זײ האָבן זיך פּשוט פֿאַרבענקט נאָך אַ פֿאָרמאַלער ייִדישקײט; ס׳איז אַ נאָסטאַלגיע, ביז אַ געװיסער מאָס, נאָך די קינדער־יאָרן און שרעק פֿאַר דעם קיום פֿון נײַעם דור, װאָס איז קאָנפֿאָרמיסטיש.

פֿון דער דירעקטער סבֿיבֿה אַרום מיר קאָן איך דערצײלן אַז פֿולע 90 פּראָצענט פֿון מײַן תּנ"ך־חבֿרה זײַנען געגאַנגען הײַנטיקן ימים־נוראָים אין שול. ביז הײַיאָר האָב איך אױפֿגעהאַלטן אַ מנין בײַ זיך אין שטוב. אַ מנין, װאָס האָט ימים־נוראָים ניט געדאַװנט נאָר געלערנט. איצט זײַנען זײ אַלע אַװעק אין שול. איך האָב זײ געמוסרט, אַז זײ זײַנען, אין אַ געװיסער מאָס, פּאַראַזיטן, װײַל אױב זײ נײטיקן זיך אין אַ מנין מיט אַ ספֿר־תּורה איז לאָמיר עס מאַכן בײַ זיך אין דער שול, אָדער זאָלן זײ װערן מיטגלידער אין אַ סינאַגאָגע. אָבער ס׳האָט ניט געהאָלפֿן. זײ זײַנען נאָך ניט גרײט פֿאַר אַן אײגענעם מנין, זײ װילן נאָך אָנהאַלטן דעם אַלטן באַגריף פֿון אַ סעקולאַרער ייִדישיסטישער שול און װילן ניט װערן קײן פֿולע מיטגלידער פֿון אַ סינאַגאָגע און אַװעק אין גאַנצן פֿון דער װעלטלעכער סבֿיבֿה.

שנית האָט גאָר שטאַרק געװירקט אױף אונדזערע ייִדן דער אױפֿקום פֿון מדינת־ישׂראל. די אַלטע קאָסמאָפּאָליטן זײַנען געװאָרן פֿאַרברענטע נאַציאָנאַליסטן און גאָר אַקטיװע טוערס פֿאַר מדינת־ישׂראל. זײ פֿאַרקױפֿן באָנדס, אַרבעטן פֿאַרן געװערקשאַפֿטן־קאַמפּײן, נאַציאָנאַל־פֿאָנד, „יונײַטעד דזשויִש אַפּיל“. זײ האָבן בכלל אַלע מאָל עפּעס אַ נײַעם פּראָיעקט פֿאַר מדינת־ישׂראל. זײ זײַנען אַקטיװע מיטגלידער פֿון „הדסה“, פּיאָנערן־פֿרױען־אָרגאַניזאַציע און װאָס ניט?

אין תּוך איז עס ניט קײן חסרון. אָבער די אַלע אַקטיװיטעטן װערן אָנגעפֿירט ניט צװישן די פֿיר װענט פֿון דער שול. די שול איז דאָך ניט קײן אינסטיטוציע, װאָס איז כּולל דאָס גאַנצע ייִדישע לעבן. װערן אָנגעפֿירט די אַקטיװיטעטן אין די דרױסנדיקע אָרגאַניזאַציעס, פֿאַרלירט די שול גאָר אַ סך. די בתּי־מדרשים, די צענטערס האָבן געװוּנען פֿון דער אַקטיװיזירונג פֿון זײערע מיטגלידער, אָבער די ייִדישיסטישע שולן האָבן פֿאַרלאָרן. די ציוניסטישע אַרבעט האָט אַרײַנגעבראַכט מער לעבן און געשאַפֿן אַ גרעסערע צוגעבונדנקײט צו די רעליגיעזע אינסטיטוציעס. בײַ אונדז האָט עס אױסגעלײדיקט די שול. אַזױ פֿיל טעטיקײט אױסער דער שול, אַז עס בלײַבט ניט גענוג צײַט און מי און רצון פֿאַר דער שולאַרבעט.

די קולטור־אַרבעט אַרום דער שול האָט אײַנגעשרומפּן. צוליב די פֿריִערדיקע סיבות און אױך װײַל די טוערס האַלטן מער ניט די שול פֿאַר זײער גײַסטיקער הײם. מען האָט געלײגט גרױס װאָג אױף עונג־שבתים און יום־טובֿים־פֿײַערונג. חזר איך איבער דאָ בפֿני־כּל־עם־ועדה, אַז ס׳איז ניטאָ קײן אײן ייִדישיסטישע שול, װאָס פֿירט אָן אַלע פֿרײַטאָג, יעדן פֿרײַטאָג, מיט אַן עונג־שבת. מען מאַכט עטלעכע מאָל דורכן יאָר אַן עונג־שבת; באמת זײַנען דאָס אונטערנעמונגען, מיט אַ צופֿעליקן טאַלאַנט אָדער שרײַבער, אָבער ניט קײן עונג־שבת װאָס װערט אָנגעפֿירט פֿון אַ גײַסטיקן פֿירער צוליב שבת.

די טראַגישסטע לאַגע איז פֿאַר די שולן, װאָס האָבן אײגענע בנינים. פֿאַראַן עטלעכע שולן, װאָס האָבן גאַנץ פֿײַנע בנינים. זײ קאָנען נאָך חלילה אונטערגײן צו ערשט. אַ שול אין אַ קעלער, אַ קראָם, קאָן נאָך אױסגעהאַלטן װערן מיט אַ מינימום־שבמינימום פּראָגראַם, אָבער אַן אײגענער בנין פֿאָדערט אַ ברײטערע אַרבעט און עס איז ניטאָ קײן גענוג גײַסטיקער אינהאַלט מיט װאָס אָנצופֿילן די שול. דער בנין שטײט אַלע נאַכט נאָכן לערנען מיט בלינדע פֿענצטער און איז פֿאַרמאַכט איבערן סוף־װאָך און איז פֿאַרשלאָסן די זומער־חדשים און אין דעם חודש פֿון ייִדישע יום־טובֿים.

The Changed Situation

Two important changes have emerged in the lives of the older generation that created the Yiddish secular schools, and that still supports them. The first is we sated ourselves with secularism and we now long not a little for formal Judaism. True, the larger, much larger portion have not become religious, but go to synagogue on the High Holidays, or on holidays more generally, and once in a while also on Shabbos. They conduct a seder, light candles on Friday night. When the family gets together, the old apikoyres 1 1 The word apikoyres (pl. apikorsim) is broad and can mean apostate, freethinker, atheist, or heretic. That is, anyone except a true believer.
makes kiddush, with or without putting on a hitl. He keeps kosher up to a certain point, and nails a mezuzah onto the door.

I can attest that this year I saw several leaders of the Workmen’s Circle and Sholem Aleichem Folk Institute go to synagogue, and I can say that the call from Rabbi [Pinchas M.] Teitz to the apikorsim to come to synagogue is superfluous. They have already been doing so for a long time.

I would like it to be clear, that these old apikorsim have not become religious. They have not even become members of a synagogue. True, a fair number also belong to centers and go regularly to hear a rabbi’s sermon, but they have not become religious. They simply longed for formal Judaism; it’s nostalgia up to a certain point, for their childhood years and out of fear for the future of the new generation, which is conformist.

From my immediate circle, I can report that a full 90 percent of my Tanakh study group went to synagogue for this year’s High Holidays. Up until this year I held a minyan in my house. A minyan which did not pray, but studied on the High Holidays. Now they have all left for the synagogue. I reproached them for being to a certain extent parasites, because if they need to be in a minyan with a Torah scroll, then let’s make one in our shul [the folk school], or else they should become members of a synagogue. But it was no use. They are not yet ready to have their own minyan; they still want to hold onto the old concept of a secular Yiddishist school, and do not want to become full members of a synagogue and leave the secular environment completely.

Secondly, the emergence of the State of Israel had a very powerful effect on our Jews. The old cosmopolitans became fiery nationalists and fully engaged activists for the State of Israel. They sell bonds, take part in the “gewerkschaften campaign” [raising funds for the Histadrut], work for the Jewish National Fund and the United Jewish Appeal. They always have some new project for the State of Israel. They are active members of Hadassah, Pioneer Women, and who knows what other groups?

At bottom there is no fault in this. But all these activities are conducted outside the four walls of the folk school. The school is, after all, not an institution that incorporates the whole of Jewish life. But when these activities are carried out by outside organizations, the schools lose quite a lot. The synagogues and centers have gained from the activation of their members, but the Yiddishist schools have lost out. The Zionist work brought in more life and created a great connection to the religious institutions. With us, it emptied out our schools. So many activities outside school did not leave enough time, effort or will for the work of the school.

The cultural work associated with the folk school has shrunk—because of the aforementioned reasons but also because the active participants no longer feel the school to be their spiritual home. Great importance had been attached to the oyneg shabes and holiday celebrations. But I will repeat openly (with the whole people as witness) that there is not a single Yiddishist school that holds a Friday oyneg shabes on every Friday night. An oyneg shabes is held several times throughout the year. In reality, they are undertaken when a talent, or a writer, happens to be available, but no oyneg shabes is conducted by a spiritual leader just on account of the Sabbath.

Those schools that have their own buildings face the most tragic situation. There are several schools that have truly fine buildings. They could, heaven forbid, be the first to go under. A school in a basement, a store, can still be maintained with the most minimal program, but a dedicated building requires more, and there is not enough spiritual content with which to fill the school. When classes are over the building stands all night with darkened windows, is closed on the weekend, and is closed for the summer months and in the month of the Jewish holidays.

די שולטוערס װילן זיך ראַטעװען מיטן שאַפֿן זונטאָגשולן, עפֿענען שולן אין פּאָבליק־סקולס, װוּ די הוצאָות פֿון שול װערן כּמעט געדעקט פֿון שׂכר־לימוד און מע נײטיקט זיך ניט אין אױסערלעכע אַקטיװיטעטן.

פֿולע 35 פּראָצענט פֿון דער צאָל קינדער, װאָס באַזוכן די שלום־עליכם־שולן באַזוכן בלױז אַ זונטאָגשול. צװאַנציק פּראָצענט פֿון די אַרבעטער־רינג־שולן געפֿינען זיך אין די בנינים פֿון פּאָבליק־סקולס, װוּ מען לערנט געצײלטע אײַנגעשרומפּענע שעהען און עס איז אוממעגלעך אָנצופֿירן װעלכע עס איז אױסערשול־אַקטיװיטעטן. איצט פֿאַרנעמט זיך דער אַרבעטער־רינג צו גרינדן זונטאָגשולן.

די נעבעכדיקסטע שולן זײַנען אין די נײַע ייִשובֿים פֿון די פֿאָרשטעטלעך אַרום ניו־יאָרק. די נײַע ייִשובֿים האָבן אױפֿגעשטעלט צענטערס, װאָס קאָסטן הונדערטער טױזנטער דאָלאַרן; האָבן אָנגעשטעלט יונגע ראַבײַס, סעקרעטאַרן, געעפֿנט נאָכמיטאָג־שולן מיט צענדלינגער לערערס. מיר שטעלן אױף דאָרטן זונטאָגשולן אָדער שטעלן אײַן שולן אין דער געבײַדע פֿון אַ פּאָבליק־סקול, װוּ עס איז ניטאָ קײן אָרט אַפֿילו פֿאַר אַ מינימום פֿון קולטור־טעטיקײט.

פֿאַרשטײט זיך, אַז דער לערער אָדער לערערין פֿון דער פֿאָלקשול קאָן זיך ניט פֿאַרמעסטן מיט דעם ראַבײַ, װאָס איז געװײנלעך אױך אַ גראַדויִרטער פֿון אַן אוניװערסיטעט און האָט אַרום זיך יוצר־משרתים און אשר־משרתים.

די אַלטע שולטוערס גרײסן זיך, װאָס אַ קלײנע צאָל פֿון אונדזערע קינדער, װאָס האָבן גראַדויִרט פֿון די פֿאָלקשולן זײַנען איצט געװאָרן די גרינדערס פֿון װעלטלעכע שולן. אָבער די טוערס גיבן ניט איבער דאָס גאַנצע בילד. די נײַע טאַטעס און מאַמעס, װאָס גרינדן װעלטלעכע שולן, נעמען ניט איבער אַפֿילו די אָרעמע ירושה פֿון זײערע טאַטע־מאַמע. זײ גרינדן זונטאָגשולן װוּ דאָס אָפֿיציעלע לשון איז ענגליש. זײ זײַנען אָרעמער פֿון זײערע טאַטע־מאַמע. מיר האָבן ניט אָפּגעהיט קײן שבת, אָבער געלײענט עפּעס װעגן שבת: אַ דערצײלונג, אַ ליד װאָס האָט באַזונגען דעם שבת אָדער יום־טובֿ. מיר האָבן געשאַפֿן אַ במקום־ייִדישקײט. דאָס ייִדישע לשון און די רײַכע ייִדישע ליטעראַטור זײַנען געװען דער במקום. אָבער אונדזערע קינדער זײַנען געקומען צו דער מדרגה, אַז זײ רײדן װעגן ייִדיש־לשון, װעגן דער ייִדישער ליטעראַטור – אױף ענגליש. אַ מהלך!

זונטאָגשולן האָבן זיך שטענדיק גערעכנט װי אַ פּלאָג בײַ אַלע ייִדישע מחנכים, דערציִער. אָבער צום װײניקסטן אַן אינסטיטוציאָנעלע ייִדישקײט װי די רעפֿאָרם־ייִדישקײט, אױך אַפֿילו די קאָנסערװאַטיװע באַװעגונג קאָן נאָך עפּעס דערגרײכן אין אַ זונטאָגשול, זײ קאָנען צוגרײטן קינדער צו אַ באַשטימטער אױסגעלײדיקטער פֿאָרמעלער ייִדישקײט: אַ פּאָר ברכות, אַ פּאָר צערעמאָניעס, אַ לעק בײַבל און ייִדישע געשיכטע, דער סדר פֿון דאַװנען אין ענגליש, הימנעס, עטלעכע געצײלטע תּפֿילות אױף העברעיִש אױף אױסנװײניק און דאָס קינד איז ראָוי צו װערן אַ מיטגליד אין טעמפּל. אָבער װאָס פֿאַר אַ קאָנקרעטע ענינים קאָן מען לערנען אין אַ סעקולאַרער ייִדישיסטישער זונטאָגשול? קאָן געמאָלט זײַן סעקולאַרע ייִדישקײט, װעלטלעכע ייִדישקײט אױף ענגליש? דער גאַנצער אױפֿטו פֿון די ייִדישיסטישע װעלטלעכע שולן איז דאָך געװען דאָס באַװוּסטזײַן, אַז ייִדישקײט שטײט ניט אױף צערעמאָניאַל און ריטואַל נאָר אױף אַ נאַציאָנאַלער שפּראַכלעכער ירושה, װאָס דאַרף כּולל זײַן אַלץ. שאַפֿט מען אָפּ דאָס לשון ייִדיש איז עס װי די גמרא זאָגט: פּסיק רישא ולא ימות – האַק אים אָפּ דעם קאָפּ און ער זאָל ניט שטאַרבן.

די זונטאָגשול־באַװעגונג איז װי „אַ צודעק פֿאַר די אױגן“. מיר פּערזענלעך דאַכט זיך, אַז עס איז אַ תּירוץ פֿאַר אַ גרינגער און װאָלװעלער ייִדישקײט. מע גיט אָן פֿאַרשײדענע תּירוצים פֿאַר די זונטאָגשולן – עס פֿעלן לערערס; אין געװיסע „סאַבױרבס“ װױנען די ייִדן ניט קאָנצענטרירט. אָבער דעם אמת האָט אַרױסגעלאָזן פֿון זאַק, דרך־אַגבֿ, זלמן יעפֿרױקין אין „קולטור און דערציִונג“ אָקטאָבער 1955 – „די יונגע עלטערן האָבן אין געװיסע געגנטן ניט געקאָנט נעמען אױף זיך די לאַסט, אָדער מורא געהאַט דאָס צו טאָן, פֿון אַ נאָכמיטאָג־שול“.

דאָס איז דער אמתער אמת. קײן ייִדישער קיבוץ, חוץ די סעקולאַריסטן, האָט ניט אַזאַ קלײנע השׂגה װעגן ייִדישן לעבן. ניט קײן סינאַגאָגע, ניט קײן טעמפּל, ניט קײן ראַבײַ; ניט קײן רבֿ, ניט קײן שבת, ניט קײן יום־טובֿ, ניט קײן אײגן לשון – אַ זונטאָגשול אױף ענגליש!

נײן, ניטאָ װאָס צו גרײסן זיך מיט די נײַע עלטערן, די ענגליש־רײדנדיקע גראַדואַנטן פֿון אונדזערע שולן. זײ זײַנען כּלומרשט צוגעשטאַנען צו דער װעלטלעכער ייִדישיסטישער שול־באַװעגונג. ס׳איז ניט אמת, זײ זוכן נאָך אַ גרינגערע ייִדישקײט װי זײ האָבן געטראָגן אין זײער יוגנט אין די פֿאָלקשולן. זײ פֿאַרװאַסערן נאָך מער די פֿאַרװאַסערטע ייִדישיסטישע דערציִונג. מיר האָבן צום װינציקסטן געהאַט אַ סעקולאַרע ייִדישע באַװעגונג אױף ייִדיש. זײ װילן ייִדיש און סעקולאַריזם אױף ענגליש. אַן אומזיניקײט.

די גאולה פֿון דער ייִדישיסטישער װעלטלעכער שול װעט פֿון זײ ניט קומען. דער אױפֿלעב און פֿאַרטיפֿונג פֿון דער ייִדישיסטישער שול קאָנען קומען פֿון אַ נײַער אָריענטאַציע. מיר דאַרפֿן נעמען אַ מוטיקע שטעלונג צו ייִדיש, העברעיִש, מדינת־ישׂראל, רעליגיע און אינסטיטוציאָנעלער ייִדישקײט.

The school leaders want to save themselves by creating Sunday schools, opening schools in public school buildings where the expenses will more or less be covered by tuition and there will be no need for outside activities. A full thirty-five percent of the children who attend the Sholem Aleichem Schools attend only a Sunday school. Twenty percent of the Arbeter-Ring schools find themselves in public school buildings, where lessons consist of a few short hours and it is impossible to conduct any additional activities. Now the Arbeter Ring is planning to establish Sunday schools.

The most pitiful schools are in the new communities of the suburbs of New York. The new communities have established centers that cost hundreds of thousands of dollars, have installed young rabbis with secretaries, and have opened afternoon schools with dozens of teachers. We establish Sunday schools there, or set up schools in the public school buildings, where there is no place for even a minimum of cultural activities. Of course the teachers in the folk schools cannot compete with the rabbi, who is usually also a university graduate and has an abundant supply of assistants.

The old school activists pride themselves on the fact that a small number of our children who graduated from the folk schools have now become the founders of secular schools. But the activists do not communicate the whole picture. The new mothers and fathers who found secular schools fail to carry on even the meager heritage of their parents. They establish Sunday schools where the official language is English. They are poorer than their parents. We did not keep Shabbos, but would read something about Shabbos: A story, a holiday or Shabbos song. We created a substitute Judaism. The Yiddish language and the rich Yiddish literature were the substitute. But our children have come to a point where they talk about Yiddish language and about Yiddish literature … in English. A great distance!

All Jewish educators have always regarded Sunday schools as a plague. But at least an institutional Judaism, such as Reform Judaism or even the Conservative Movement, can still achieve something in a Sunday school. They can prepare children for a certain hollowed-out, formulaic Judaism; a few blessings, a few rituals, a taste of bible and Jewish history, the order of the prayers in English, hymns; learn a few specific prayers in Hebrew by heart, and the child is qualified to be a member of the temple. But what kind of concrete subjects can be learned in a secular Yiddish Sunday school? Can you imagine teaching worldly or secular Yiddishkayt in English? 2 2 Trans. note: here the author relies on the double meaning of Yiddishkayt as both “Judaism” and “Yiddish-ness”.
The whole innovation of the secular Yiddishist schools has been the consciousness that Judaism does not stand on ceremony and ritual, but on a National, linguistic heritage, which is supposed to contain everything. Get rid of the Yiddish language and it is like the Gemara says: “Cut off his head and let him not die.”

The movement towards Sunday schools is like a smokescreen. It seems to me personally that it is a pretext for an easy and cheaper Judaism. Various excuses are given for the Sunday schools: there aren’t enough teachers; there is not a concentration of Jews living in certain suburbs. But the truth was let out of the bag in passing by Zalman Yefroikin in Culture and Education, October, 1955: “The young parents in certain areas have not been able to, or have been afraid to, assume the burden of an afternoon school.”

That is the real truth. No Jewish community, other than the secularists, takes so little interest in Jewish life. No synagogue, no temple, no rabbi, no Shabbos, no holiday, no language—a Sunday school in English!

No, there is nothing to brag about with the new parents, the English-speaking graduates of our schools. They are ostensibly qualified for the secular Yiddishist school movement. It’s not true, they are actually seeking an even easier form of Judaism than the one they got in their youths in the folk schools. They are merely further diluting their already watered-down Yiddishist education. We at least had a secular Yiddish movement in Yiddish. The want Yiddish and secularism in English, which is meaningless.

The salvation of the Yiddish schools will not come from them. The revitalization and deepening of the Yiddishist schools can come from a new orientation. We must take a brave position towards Yiddish, Hebrew, the Land of Israel, religion and institutional Judaism.

אַ נײַע אָריענטאַציע

כּדי די ייִדישיסטישע װעלטלעכע שולן זאָלן צוריק װערן אַ דינאַמישער כּוח אין אונדזער לעבן, מוז בײַ די טעאָרעטיקער קומען צו אַן איבערשאַצונג הן בנוגע דער אָרגאַניזאַציע פֿון די שולן און נאָך מער אידעאָלאָגיש. און אפֿשר, אױב די טעאָרעטיקער װעלן װאַגן צו מאַכן אַן אידעאָלאָגישע איבערשאַצונג, גלױב איך, װעט שױן במילא קומען צו אַ רעאָרגאַניזירונג פֿון די שולן.

אָבער איך מוז צוגעבן, אַז װען עס קומט צו אַן איבערשאַצונג זײַנען אונדזערע ראַדיקאַלן די קאָנסערװאַטיװסטע מענטשן אין דער װעלט.

די ערשטע איבערשאַצונג דאַרף קומען בנוגע ייִדיש.

מיר אַלע רײדן װעגן דער צוקונפֿט פֿון ייִדיש. מיר שרײַען, מיר ליאַרעמען און מיר „קעמפֿן“ פֿאַר ייִדיש. אָבער דער אמת איז אַז די ייִדישיסטן האָבן אָנגענומען די הנחה, אַז ייִדיש גײט אונטער, װעט אונטערגײן און פֿאַרפֿאַלן, אַזױ האָט די געשיכטע באַשטימט.

עס ליגט פֿאַר מיר אַ בריװ פֿון אײנעם פֿון די זײַלן פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור, אַ שריפֿטשטעלער מיט אַ סטאַזש פֿון 55 יאָר. שרײַבט צו מיר דער אַלטער טעאָרעטיקער בזה־הלשון: „ייִדישיזם האָט זײַן ציל דערגרײכט (געװוּנען פּרעסטיזש פֿאַר ייִדיש און אַ קולט פֿאַר ייִדישער ליטעראַטור) און ייִדיש? ייִדיש לעבט און װעט לעבן נאָך אונדזער אַלעמענס טױט. אױב ניט אין די מײַלער איז אין די הערצער פֿון ייִדן (אױך פֿון די װאָס האָבן ייִדיש ניט גערעדט.)“

ס׳איז אַפֿילו אַ פּריװאַטער בריװ, אָבער איצט, נאָך זײַן טױט, מעג איך אָנגעבן דעם נאָמען – שמואל ניגער. און אָט איז אַן אױסצוג פֿון אַ רעצענזיע אױף מאַני לײבס לידער אין „פֿאָרװערטס“ געשריבן פֿון דעם דיכטער דוד אײנהאָרן:

„אַז אַזאַ פּאָעט װי ער, װאָס האָט געקענט שטעלן אַזאַ װוּנדערלעכע מצבֿה אױף אַ גאַנצן פֿאָלק – זײַנע לידער, װעלן ניט פֿאַרגעסן װערן און זײ װעלן אױפֿקלינגען װידער אױף אַן אַנדער שפּראַך. װען זײַן אוראײניקל װעט עס אַנטדעקן אין אונדזער גרױסן היסטאָרישן אַרכיװ“.

(פֿאָרװערטס, אָקט' 22, 1955).

אױב די אינטעליגענץ האַלט, אַז עס איז שױן נאָך ייִדיש, ניט מער מען האָט נאָך ניט אָפּגעזאָגט קײן קדיש, װי אַזױ קאָן מען אױפֿהאַלטן און נאָך קעמפֿן פֿאַר ייִדישע שולן?

איך האָב פֿריִער באַמערקט, אַז די פֿאַרװאַלטער באַנוצן זיך ניט מער מיט „אַ גוטן אָװנט“, „גוט שבת“, „אַ גוטע װאָך“, נאָר באַנוצן העברעיִשע אױסדרוקן – שלום, שאַבאַט־שלום אאַז"װ. אפֿשר האָט דער לײענער אַ שמײכל געטאָן, װאָס איך מאַך אַ װעזן פֿון אַזױנע קלײניקײטן. אָבער דאָס זײַנען סימפּטאָמען פֿון אַ געװיסן געמיט־צושטאַנד, װאָס די עצם חולאת איז אַ סך ערנסטער װי די דרױסנדיקע סימנים.

אױב מיר װילן באמת אױפֿהאַלטן ייִדישע שולן דאַרפֿן מיר נעמען שטעלונג צום גאַנצן ענין העברעיִש. איך בעט אײַך נעמט זיך אַרײַן אין זינען „צום ענין העברעיִש“ זאָג איך, ניט לשון־קודש.

דאָס װאָס העברעיִש איז געװאָרן דאָס אָפֿיציעלע לשון אין מדינת־ישׂראל, מײן איך, איז אַ גרױסער מינוס פֿאַר דער מדינה. איך פּערזענלעך האַלט, אַז היסטאָריש איז עס געװען אַ טעות, אַן אומגליק. אָבער די געשיכטע פֿרעגט אונדז ניט װאָס עס איז גוט און װאָס עס איז שלעכט פֿאַרן פֿאָלק. געשיכטע האָט איר אײגענעם װעג. דאָס אָננעמען פֿון העברעיִש האָט אַרױפֿגעלײגט אַ שװערע לאַסט אױפֿן קיבוץ פֿון מדינת־ישׂראל. צו אַלע שװעריקײטן און יאָכן איז נאָך צוגעקומען די לאַסט צו שאַפֿן פֿון אַלטן לשון־קודש אַ מאָדערנע גערעדטע שפּראַך. אַ שלל פֿון ענערגיע דאַרף אױף דעם פֿאַרשװענדט װערן. דאָס װעט אױף אַ היפּשער צײַט אַװעקנעמען די שעפֿערישקײט פֿון ייִדישן קיבוץ אין מדינת־ישׂראל. אָבער דאָס איז דעם ייִשובֿס פּראָבלעם – אױב אים איז עס ליב איז עס אונדז ניחא. מיר אָבער דאָ אין די תּפֿוצות קאָנען ניט אָננעמען העברעיִש װי אונדזער נאַציאָנאַלן לשון: ראשית, װײַל היסטאָריש איז באַװיזן געװאָרן, אַז דאָ, אין אַמעריקע, האָט קײן אײן עטנישע גרופּע ניט געקאָנט אױפֿהיטן איר אײגן לשון און שאַפֿן אַן אײגענע ליטעראַטור, מחמת אין דער אַלטער הײם, אין דער נאַציאָנאַלער הײם, רעדט מען די דאָזיקע שפּראַך. ייִדיש און לשון־קודש האָבן געקענט זײַן דאָ שעפֿעריש, װײַל בײדע לשונות זײַנען ניט געװען צוגעבונדן צו אַ באַשטימט לאַנד.

A New Orientation

In order for the secular Yiddishist schools to return as a dynamic force in our lives, the theorists must come to a reappraisal, concerning the organization of the schools, but even more with regard to ideology. And, perhaps if the theorists dare to make an ideological reappraisal, I believe a reorganization of the schools will necessarily follow. But I have to admit that when it comes to reappraising, our radicals are the most conservative people in the world.

The first reappraisal has to be of Yiddish. We all talk about the future of Yiddish. We scream, we wail, and we “fight” for Yiddish. But the truth is that the Yiddishists have conceded the premise that Yiddish is going under, will go under, and that’s it; history has decided.

I have a letter in front of me from one of the pillars of Yiddish literature. A writer with fifty-five years of experience. The old theoretician writes to me in the following words:

“Yiddishism has attained its goal (it has won prestige for Yiddish and a following for Yiddish literature), and Yiddish? Yiddish lives and will live after all our deaths. If not in the mouths, then in the hearts of Jews (including those who did not speak Yiddish).”

It was only intended as a private letter, but now, after his death, I can disclose the name of the author: Shmuel Niger. And here is a selection from a review of Mani Leyb’s poems in the Forverts, written by the poet David Einhorn:

“A poet like him, who was able to erect such a wonderful tombstone for a whole people— his poems will not be forgotten, and they will continue to ring out in another language, when his great-grandson discovers it in our great historical archive.” (Forv. Oct. 22, 1955)

If the intelligentsia maintains that Yiddish is already done, but for the chanting of the Kaddish, then how can one continue to hold onto and fight for the Yiddish schools?

I remarked earlier that the directors no longer employ a “gutn ovnt,” “gut shabes,” a “gute vokh”, but use only Hebrew expressions, “shalom,” “shabat-shalom,” etc. Maybe the reader smiled at my making a fuss over such trivial things. But these are symptoms of a particular condition, of which the illness itself is a lot more serious than the outward signs.

If we really want to hold onto the Yiddish schools, we must take a position towards the whole matter of Hebrew. I ask you to keep in mind the distinction of “the matter of Modern Hebrew [hebreyish]”, not “the matter of the Holy Tongue [loshn-koydesh]”.

That Hebrew has become the official language of the State of Israel, I believe, is a huge minus for the state. Personally I feel that the choice of Hebrew was, in a historical perspective a mistake, a misfortune. But history does not ask us what is good and what is bad for the people. History has its own way. The adoption of Hebrew has laid a heavy burden on the community of the State of Israel. A new burden has been added, on top of all the other difficulties and yokes, of creating a modern spoken language from the old Holy Tongue. A huge amount of energy will have to be wasted on this. This will sap the creativity of the Jewish community in the State of Israel for a good while. But this is the Yishuv’s problem; if this is what they want then we accept it. But we here in the diaspora cannot accept Modern Hebrew as our national language: first, because historically it has been shown that here, in America, not a single ethnic group has been able to hold onto its own language and create its own literature, due to the fact that the language is spoken in the old home country. Yiddish and loshn-koydesh have been able to be generative here because both languages were not bound to a particular land.

שנית, מאָדערנער העברעיִש װעט אין אַ דור צװײ גאָרניט ניט האָבן צו טאָן מיטן לשון־קודש פֿון תּנ"ך, מישנה, און אַפֿילו מיט דער מאָדערנער העברעיִשער ליטעראַטור, װאָס איז געשאַפֿן געװאָרן אין די תּפֿוצות (װעגן דעם ענין זע „ייִדן צװישן פֿעלקער“ פֿון שלמה סײַמאָן, ז׳ 107; דוד קמחי, „הדואר“, חשװן תּש״ז, גליון מ״א; „תּוך ייִדישקײט“ פֿון שלמה סײַמאָן, קאַפּיטל „אײגן לשון און רײדן ייִדיש“ און לעאָ קעניג „װידערגעבורט פֿון פֿאָלק און שפּראַך“, „צוקונפֿט“, נאָװעמבער 1955), פֿאַר אונדז איז לשון־קודש װיכטיק, װײַל דאָס לשון פֿאַרבינדט אונדז מיט די ייִדישע מקורות און ייִדישער המשכדיקײט. העברעיִש אָבער רײַסט איבער אונדזער המשכדיקײט און לײגט געװיכט אױף לאַנד. ייִדיש, להיפּוך דעם מאָדערנעם העברעיִש, באַטאָנט, אַז ייִדישקײט קאָן אומעטום געדײַען און לעבן. העברעיִש לײקנט עס.

דאַרפֿן מיר זיך ניט שרעקן און זאָגן אָפֿן: אין די תּפֿוצות איז ייִדיש אונדזער טאָג־טעגלעך לשון; ניט װײַל עס זײַנען נאָך דאָ אַ גרױסע צאָל ייִדן, װאָס רײדן ייִדיש און נאָך אַ גרעסערע צאָל װאָס פֿאַרשטײט דעם לשון, אַ סך גרעסערע צאָלן װי די װאָס רײדן און פֿאַרשטײען העברעיִש, נאָר ייִדיש איז אונדזער לשון צוליב דער אידײע פֿון די תּפֿוצות; װײַל ייִדיש איז ניט צוגעבונדן צום ענגן נאַציאָנאַליזם, װאָס איז צוגעװאַקסן צו לאַנד; װײַל ייִדיש באַטאָנט המשכדיקײט.

און דערפֿאַר לערנען מיר ניט קײן העברעיִש אין אונדזערע שולן אין די תּפֿוצות, נאָר לשון־קודש לערנען מיר, מיט דער אױסשפּראַך פֿון אונדזער אַלטער טראַדיציע – די אַשכּנזישע, ניט די ספֿרדישע. מיר לערנען לשון־קודש, װײַל מיר װילן באַטאָנען די יסודות פֿון ייִדישן פֿאָלק – תּנ״ך און מישנה. מיר לערנען לשון־קודש, װײַל מיר װילן זײַן פֿאַרבונדן מיטן עבֿר און מיט דעם קיבוץ פֿון ארץ־ישׂראל, װאָס װעט נאָך מוזן אײַנפֿירן װידער אַ מאָל דעם לימוד לשון־קודש אין די שולן, װײַל העברעיִש װעט מאַכן פֿאַרגעסן לשון־קודש. נאָר מער פֿון אַלץ מוזן מיר באַטאָנען, אַז ייִדיש בלײַבט אונדזער לשון, װײַל העברעיִש קאָן אַלץ אײנס ניט װערן דאָס לשון פֿון װעלכן עס איז קיבוץ אין די תּפֿוצות – העברעיִש מײנט דאָך ענגער נאַציאָנאַליזם, װאָס מוז זײַן צוגעװאַקסן צו לאַנד, װי אַלע לשונות זײַנען, חוץ ייִדיש.

אױב מיר װעלן אָננעמען דעם דאָזיקן געדאַנקען־גאַנג קאָנען מיר אַנטװיקלען אַ מיליטאַנטישן ייִדישיזם. ניט קײן קאַמף מיטן קיבוץ פֿון מדינת־ישׂראל, נאָר אַ קאַמף קעגן דעם זינלאָזן דעפֿיטיזם דאָ בײַ אונדז. װעלן מיר באַטאָנען די אידעיִשקײט פֿון ייִדיש האָבן מיר אַ געװער מיט װאָס צו קעמפֿן. מען קאָן ניט װערן מיליטאַנטיש בלױז מחמת סענטימענטן, למשל, ייִדיש איז דאָס לשון פֿון די קדושים, דאָס לשון פֿון טאַטע־מאַמע, פֿון די האָרעפּאַשנע מאַסן. דאָס זײַנען סענטימענטן װאָס האָבן אַ װערט בלױז פֿאַר מענטשן, װאָס האָבן אַ נאָסטאַלגיע פֿאַרן אַמאָל און האָבן אַלײן געלעבט אין יענער צײַט, אין דער „פּרעהיסטאָרישער“ תּקופֿה. אַגבֿ די אַלע סענטימענטן קאָנען גרינג אָפּגעפֿרעגט װערן.

די צװײטע רעאָריענטאַציע דאַרף קומען בנוגע מדינת־ישׂראל. מיר דאַרפֿן צוגעבן און באַטאָנען, אַז דער אױפֿקום פֿון מדינת־ישׂראל איז די װיכטיקסטע געשעעניש פֿון אונדזער איצטיקער צײַט. אָבער מיר דאַרפֿן אױך באַטאָנען און אַזױ אָפֿט װי מיר קאָנען, אַז מיר נעמען ניט אָן די ציוניסטישע אידעאָלאָגיע. איך מײן מיר נעמען ניט אָן דעם ציוניסטישן געדאַנקען־גאַנג, אַז דאָס ייִדישע פֿאָלק קאָן געדײַען, אױפֿהאַלטן זיך און זײַן שעפֿעריש בלױז אין אַן אײגן לאַנד.

דאָס גרינדן פֿון מדינת־ישׂראל האָט אױף אַ געװיסן אופֿן נאָרמאַליזירט ייִדן. עס האָט אין אונדזער לעבן געפֿעלט אַן אײגן לאַנד, װוּ די אידײע פֿון ייִדישקײט זאָל קאָנען זיך אַנטװיקלען אױך אין אַ גאַנצער ייִדישער סבֿיבֿה; אין אַ סבֿיבֿה, װאָס זאָל איבערנעמען די התחײַבֿותן פֿון מדינה־רישעות. איצט, װען מיר האָבן אַן אײגענע מדינה האָבן מיר אַזאַ סבֿיבֿה. צי ייִדישקײט װעט קאָנען אױסהאַלטן דעם דרוק פֿון מדינה־ התחײַבֿותן איז נאָך אַ גרױסע פֿראַגע. אַן אײגן לאַנד, לפֿי דעם אײַנשטעל פֿון דער איצטיקער װעלט־אָרדענונג, קאָן זיך ניט רעכענען מיט די עטיש־ייִדישע װערטן פֿון תּנ״ך און מישנה. עס קאָן גרײַלעך געמאָלט זײַן, אַז דװקא אין מדינת־ישׂראל זאָלן ייִדן פֿאַרלירן זײער ספּעציפֿישקײט. ייִדישקײט אין די תּפֿוצות איז מחייבֿ צו אַן אײגנאַרטיקן לעבן, בײַ זיך אין לאַנד לאַװ־דװקא.

Secondly, in a generation or two, Modern Hebrew will have nothing to do with the holy tongue of the Tanakh, Mishnah, and not even modern Hebrew literature, which was created in the diaspora. 3 3 For more about this idea, see Yidn tsvishn felker by Solomon Simon, p. 107; Dovid Kimkhi, HaDoar, Kheshvan, 5707 [1947] no 41; Tokh yidishkayt by Solomon Simon, the chapter “Our Own Language and Speaking Yiddish,” and Leo Kennig, “Vidergeburt fun folk un shprakh”, in Tsukunft, November, 1955. For us loshn-koydesh is important because the language binds us to our Jewish sources and to Jewish continuity. Modern Hebrew, on the other hand, breaks our continuity and stresses the importance of land. Yiddish, in contrast with Modern Hebrew, emphasizes that Judaism can flourish and live anywhere. Modern Hebrew denies it.

We should not be afraid to say openly: In the diaspora Yiddish is our everyday language; not just because there are still a large number of Jews who speak Yiddish and a still greater number who understand the language, a much greater number than those who speak and understand Hebrew. Rather, Yiddish is our language on account of the idea of the diaspora, because Yiddish is not linked to a narrow nationalism, rooted in the land, because Yiddish emphasizes continuity.

And therefore we do not study Modern Hebrew [hebreyish] in our schools in the diaspora, only traditional Hebrew [loshn-koydesh], with the pronunciation of our old tradition—the Ashkenazic, not the Sephardic. We study loshn-koydesh, because we want to emphasize the foundations of the Jewish people: Tanakh and Mishnah. We study loshn-koydesh because we want to be connected with the past and with the community of the Land of Israel, which will have to reintroduce the study of loshn-koydesh one day, because Modern Hebrew will cause loshn-koydesh to be forgotten. But above all, we must emphasize that Yiddish remains our language, because Modern Hebrew cannot become the language of any community in the diaspora; Modern Hebrew means an even narrower nationalism, that must be bound to a land, as all languages are, with the exception of Yiddish.

If we adopt this line of thinking we will be able to develop a militant Yiddishism. Not a battle with the community of the State of Israel, but a battle against the thoughtless defeatism here among ourselves. If we emphasize this ideology of Yiddish, we will have a weapon with which to fight. One cannot become militant merely on behalf of a sentiment; for example, Yiddish is the language of the martyrs, the language of our parents, or of the working masses. These are sentiments that have value only for human beings who have nostalgia for the past and who have themselves lived in that prehistoric era. By the way, all these sentiments can easily be disputed.

The second reorientation must come with regard to the State of Israel. We need to admit and emphasize that the emergence of the State of Israel is the most important event of our time. But we must also emphasize that we do not accept the Zionist ideology, and we must do so as often as we can. I mean that we do not accept the Zionist way of thinking, that the Jewish people can flourish, endure, and be creative only in their own land.

The founding of the State of Israel has normalized the Jews, in a certain way. In our lives, we lacked our own country, where the idea of Jewishness/Judaism could also develop in a completely Jewish environment; in an environment where Jews would take on responsibility for the necessary evils of statehood. Now that we have a country, we have such an environment. Whether Yiddishkeit will be able to withstand the pressure of these national commitments is still an open question. According to the way the world is set up now, running a country of our own cannot take the ethical values of the Tanakh and Mishnah into account. We can imagine that it could actually be the Jews in the State of Israel who will lose their distinctiveness. Judaism in the diaspora obliges one to adhere to a particular way of life; it is not necessarily so in the Jews’ own country.

מיר דאַרפֿן דערקלערן אָפֿן און קלאָר: די תּפֿוצות זײַנען ניט קײן צופֿעליקײט, פֿאַרקערט גאָר, דאָס ראַנגלעניש מיט דער אַרומיקער פֿרעמדער קולטור אין די תּפֿוצות איז אַ טײל פֿון ייִדישקײט, פֿון ייִדישן װעלטבאַנעם. מיר דאַרפֿן ניט זײַן אַפּאָלאָגעטיש, װאָס מיר װױנען ניט אין מדינת־ישׂראל. מיר דאַרפֿן זאָגן קלאָר: מיר זײַנען דאָ, װײַל מיר מײנען אַז ייִדישקײט איז אַן אידײע, װאָס קאָן װירקן אומעטום, קאָן געדײַען איבער גאָר דער װעלט װוּ נאָר אַ קיבוץ ייִדן געפֿינט זיך. די ייִדן, װאָס האַלטן אַז דאָס ייִדישע פֿאָלק, װי אַלע אַנדערע פֿעלקער, באַשטײט פֿון אַ קיבוץ, װאָס װױנט אין אײן לאַנד, אונטער אײן פֿאָן, רעדט אײן שפּראַך, װײַל אַן אמת פֿאָלק מוז זײַן אײנהײטלעך; די דאָזיקע ייִדן דאַרפֿן שטרעבן צו פֿאַרלאָזן די תּפֿוצות. װען זײ בלײַבן אין די תּפֿוצות דאַרפֿן זײ אײַנשטעלן זײער לעבן װי מען שטעלט אײַן אַ לעבן אין אַ צײַטװײַליקער דירה – דירת־אַרעי. מיר אָבער, די ייִדישיסטן, האַלטן אַז די תּפֿוצות זײַנען ניט קײן צײַטװײַליקע דירות.

אין איצטיקן מאָמענט שטײט מדינת־ישׂראל אין צענטער פֿון אונדזער אױפֿמערקזאַמקײט און זאָרג. אָבער מיר דאַרפֿן באַטאָנען, אַז עס איז אַזױ ניט װײַל מדינת־ישׂראל איז דער אײנציקער עכטער ייִדישער ייִשובֿ, נאָר װײַל מדינת־ישׂראל געפֿינט זיך אין אַ נױט. װען װעלכער עס איז ייִדישער ייִשובֿ געפֿינט זיך אין אַ סכּנה און אַ נױט, װערט ער דער צענטער פֿון אונדזער אױפֿמערקזאַמקײט. אָבער די כּנסת־ישׂראל איז גרעסער פֿון װעלכן עס איז ייִדישן ייִשובֿ, זי איז מער פֿון װעלכן עס איז געאָגראַפֿישן פּונקט.

װעלן מיר אָפֿן אָננעמען דעם דאָזיקן באַגריף פֿון כּנסת־ישׂראל, װעט עס אונדז העלפֿן צו פֿאַרטיפֿן אונדזער ייִדיש לעבן. עס װעט זיך אָפּטאָן פֿון אונדז דאָס געפֿיל פֿון הילפֿלאָזיקײט, נוצלאָזיקײט און צײַטװײַליקײט. מיר װעלן ניט דאַרפֿן שטײן שטענדיק מיטן היטל אין האַנט און אַנטשולדיקן זיך פֿאַר אונדזער לעבן און שעפֿערישקײט אין די תּפֿוצות.

דאָס באַטאָנען, אַז די תּפֿוצות זײַנען אַ טײל פֿון ייִדישער גײַסטיקער מדינה, װעט אױך העלפֿן אָפּשװאַכן אונדזער פֿאַרשפּיצטן נאַציאָנאַליזם, װאָס, איך מײן, איז אַ סכּנה פֿאַר אונדזער גײַסטיקן און פֿיזישן קיום.

דריטנס: ייִדישיסטישע שולן דאַרפֿן אַרײַנגעשטעלט װערן אין דער ראַם פֿון בית־מדרש און רעליגיע. אַװדאי איז דאָס די שװערסטע זאַך פֿאַר אונדזערע ראַדיקאַלן. װי נאָר אַ ייִדישער ראַדיקאַל דערהערט דאָס װאָרט רעליגיע אָדער אמונה, װערט ער אַ פֿאַרציטערטער. בײַ אים מײנט עס נאָר אײן זאַך – די פֿאָלקס־אמונה פֿון קלײן שטעטל, װאָס האָט געהאַלטן, אַז יעדער קער און װענד פֿון מענטשן איז אָפּהענגיק פֿון אַ בײזן גאָט. ער, דער אײבערשטער זיצט אױף זײַן כּיסא־הכּבֿוד און היט אָפּ צי אַ ייִד שנײַדט די נעגל בסירוגין צי נישט. אונדזערע פֿרײַדענקער קעמפֿן נאָך אַלץ מיט דעם משגיח פֿון דער ישיבֿה, װאָס האָט ניט געלאָזן לײענען קײן טריף־פּסול, אָדער מיטן טאַטן װאָס האָט געפּאַטשט פֿאַרן טראָגן אין קעשענע אַ נאָזטיכעלע אום שבת. זײ פֿאַרשטײען נאָך אַלץ ניט אַז „פֿאַר אַ גאָר גרױסער און װאָגיקער צאָל מאָדערנע מענטשן, איז רעליגיע קודם־כּל אַ באַדײַטונגספֿולער סאָציאַלער און עטישער פֿענאָמען, װאָס שטעלט מיט זיך פֿאָר דעם היסטאָרישן אױסדרוק פֿונעם װעלטבאַנעם פֿון אַ באַשטימטער גרופּע“ (ד"ר ש. מאַרגאָשעס). פֿאַראַן אַנדערע, װי למשל פּראָפֿ׳ יוליוס גוטמאַן, װאָס האַלטן, אַז ייִדישקײט האָט אין זיך אַ װעלט־אידײע, אַן אײגנאַרטיקע װעלט־אידײע, װאָס איז פֿאַר דעם מאָדערנעם מענטשן פֿון גרױס װיכטיקײט, הן אין דער באַציִונג צו גאָט הן אין דער באַציִונג צו דער מענטשהײט.

די ייִדישיסטישע שולן דאַרפֿן װערן בתּי־מדרשים. פֿאַר די סעקולאַריסטן, װאָס גנבֿענען זיך אַרײַן אין בית־מדרש, װעט שטײן אַן אָפֿענע טיר. עס װעט אױך זײַן אַ באַרעכטיקונג פֿאַר די רעליגיעזע לימודים פֿון דער שולפּראָגראַם. עס װעט ניט זײַן קײן בר־מיצװה לשם אַרײַנקריגן ייִנגלעך, עס װעט זײַן אַ בר־מיצװה, װאָס דער צערעמאָניאַל, צום װײניקסטנס, װעט דורכגעפֿירט װערן אין שול גופֿא. אַן עונג־שבת װעט ניט זײַן גלאַט אַן אַבסטראַקטע צערעמאָניע ניט צוגעבונדן צו אַ קאָנקרעטן שבת, נאָר ער װעט זײַן צוגעבונדן, פֿאַר די װאָס װילן בײַזײַן אַ קבלת־שבת.

נאָך אַ װיכטיקע ענדערונג װעט אַרײַנברענגען דאָס פֿאַרװאַנדלען די שולן אין בתּי־מדרשים. ייִדישקײט װעט בײַ די סעקולאַריסטן אױפֿהערן צו װערן אַ מוזײ־ייִדישקײט. ס׳איז ממש קאָמיש צו זען װי אונדזערער אַ ייִד, שטײט שבת אָן אַ היטל און רױכערט, פֿאַרשטײט זיך אַ גלאַט ראַזירטער, און רעדט מיט פֿאַראַכטונג און מיט כּעס װעגן די גאַנצע רעפֿאָרמער און האַלבע רעפֿאָרמער – די קאָנסערװאַטיװע; פֿאַר אים איז עס אַ פֿאַרװאַסערדיקטע ייִדישקײט. באשר־בכן זײ פֿירן זיך ניט אױף װי שטרענגע אָרטאָדאָקסן – עס איז ניט קײן קאָפּיע פֿון דער בית־מדרש־הנהגה פֿון דער קלײן־שטעטלדיקער ייִדישקײט.

דער טענות־האָבער אַלײן היט גאָרניט ניט אָפּ... בײַ אים איז רעליגיע אין יעטװעדער פֿאָרעם – טריף. אלא װאָס? אַ מאָל פֿאַרבענקט זיך אים נאָך זײַנע יונגע יאָרן און טעג. יעמאָלט װיל ער דװקא אַ ייִדישקײט װי ער האָט געזען אין זײַן קינדהײט. בײַ אים איז די ייִדישקײט ניט קײן לעבעדיק װעזן, װאָס אױף אים איז חל דאָס געזעץ פֿון עװאָלוציע. בײַ אים איז ייִדישקײט אַ מוזײשטיק. װען די סעקולאַריסטן װעלן אָנהײבן אָנפֿירן בתּי־מדרשים און עס װעט בײַ זײ אױפֿקומען די פֿראַגע פֿון טאָג־טעגלעכער פּראַקטישקײט פֿון ייִדישער רעליגיע, װעלן זײ ניט זײַן אַזױ צוריקגעשטאַנען און מורא האָבן פֿאַר יעדן שינוי. די דאָזיקע סעקולאַריסטן, װאָס גיסן פּעך און שװעבל אױף װעלכער עס איז ענדערונג אין ייִדישקײט און אַלײן היטן זײ גאָרניט ניט אָפּ, פֿאַרשטײען ניט, אַז ייִדישקײט איז די שטרעבונג צו שלמות, װאָס קומט גאָר ניט אָן גרינג. ייִדן זײַנען געקומען צו דער פּרושימשער קאָנקרעטיזאַציע פֿון די נבֿיאים דורך עינויים, פּײַן, זעלישע מאַטערנישן און ראַנגלענישן. נעמען פֿון גרײטן, צי פֿון אַלט ייִדישקײט, צי פֿון די נײַע שטראָמען, קאָן מען ניט. מען דאַרף אַלײן אױף זיך אָנמעסטן יעדן שינוי, יעדן איבערבײַט.

אָט די דאָזיקע בתּי־מדרשים, אָט די דאָזיקע קהילות װאָלט איך גערופֿן דװקא מיט אַ העברעיִשן נאָמען, װי עס האָט זיך אַלע מאָל געפֿירט בײַ ייִדן, „אַנשי־ייִדיש“, אָדער „אַנשי־ייִדישקײט“. די צענטראַלע אָרגאַניזאַציע װאָלט איך אַ נאָמען געגעבן „װעד הקהילות של אַנשי־ייִדישקײט“. די דאָזיקע קהילות װאָלטן געקענט װערן די הײם פֿון ייִדיש און ייִדישיסטן. ניט נאָר ייִדישע שולן װאָלטן געװען אַרום די בתּי־מדרשים פֿון אַנשי־ייִדישקײט, נאָר אין יעדן בנין װאָלט געװען אַ ביבליאָטעק. עס װאָלט געװאָרן די הײם פֿון לערן־חבֿרות, לײענקרײַזן, און די גאַנצע ייִדישיסטישע קולטור־טעטיקײט פֿון אַ געגנט װאָלט דאָרטן אָנגעפֿירט געװאָרן. אַלע קאַמפּײנען – פֿאַרן ייִדישן קולטור־קאָנגרעס, פֿאַר דעם ייִװאָ, פֿאַרן ייִדישן װערטערבוך, דעם חודש פֿאַרן ייִדישן בוך, די געלטזאַמלונגען פֿאַר מדינת־ישׂראל, די פּיאָנערן פֿרױען, די הדסה – אַלץ װאָלט דאָרטן געװען.

היסטאָריש גענומען איז קײן מאָל ניט געװען בײַ ייִדן קײן קהילה־לעבן אָן די צװײ אינסטיטוציעס: בית־המדרש און בית־עולם. קרקע האָבן די סעקולאַריסטן אָנגענומען, דעם בית־מדרש ניט.

אין אַזאַ צענטער, װאָס װאָלט אַרום זיך אַרומגעקליבן אַלע ייִדישיסטישע ייִדן, װאָלט מען ניט געהאַט קײן חדר־שול – אַ שול מיט אײן לערער. מען װאָלט געקענט דאָרטן האָבן אי אַ טאָגשול, אי אַ נאָכמיטאָג־שול, אי אַ זונטאָגשול, און אַפֿילו אַ רעגיאָנעלע מיטלשול. ייִדישיזם װאָלט געװאָרן אַ טײל פֿון כּנסת־ישׂראל. איצט איז עס אַ שטראָמעלע, װאָס לױפֿט אין אַ זײַט און פֿאַלט ניט אַרײַן אין גרױסן ים פֿון ייִדישקײט.

איך װײס די שװעריקײטן. מיר זײַנען אָרעם אין כּוחות. ניט נאָר האָבן מיר ניט קײן ייִדישיסטישע אינטעליגענץ, װאָס איז מסוגל אָנצופֿירן מיט אַזעלכע בתּי־מדרשים־צענטערס, נאָר מיר האָבן גאָר װײניק לערער. די לערער מיט גרױס ייִדישן װיסן װערן עלטער. די נײַע לערערס קאָנען װײניק און זײַנען װײניק אין צאָל. בײַ אונדז איז איצט אַ יש אַ געהילף־לערער אָדער ־לערערין אָדער גאַנצער לערער, װאָס איז אַ גראַדואַנט פֿון אײנער פֿון די װעלטלעכע מיטלשולן. מיר האָבן שױן דערלעבט אַ צײַט אַז דער „פּרינסיפּאַל“ פֿון אַ ייִדישיסטישער זונטאָגשול, קאָן ניט שרײַבן און לײענען קײן ייִדיש, קאָן ניט רײדן קײן ייִדיש נאָר ער פֿאַרשטײט ייִדיש.

מיר יאָגן זיך נאָך פּאָזיציעס. מיר כאַפּן אַ לערער, װעלכן עס איז לערער, און אַ לאָקאַל, װעלכן עס איז לאָקאַל, און מיר עפֿענען אַ שול, װעלכע עס איז שול, אין די נײַע געגנטן, װוּ אונדזער יוגנט האָט זיך אַריבערגעקליבן. װען עס געלינגט אונדז דאָרטן צו עפֿענען אַ דרײַטאָגיקע שול, זײַנען מיר אין זיבעטן הימל. בײַ אונדז איז אױך רעכט אַ שול אין די צימערן פֿון אַ פּאָבליק־סקול, װוּ עס איז אוממעגלעך אָנצופֿירן די אַרבעט אַפֿילו אױף אונדזער אַלטן שניט. בײַ אונדז איז אױך רעכט אַ זונטאָגשול. מישטײנס געזאָגט װאָס פֿאַר אַ װירקונג אונדזער ייִדישיזם קאָן דאָרטן האָבן. װאָס פֿאַר אַ פֿאַרמעסט איז עס מיט די נײַע רײַכע גוט אױסגעשטעלטע צענטערס, װאָס װערן אָנגעפֿירט פֿון געשולטע פֿונקציאָנערן?

מיר דאַרפֿן דערפֿאַר איצט רעאָרגאַניזירן אונדזערע שולן און אױסנוצן דערװײַל אױפֿן בעסטן אופֿן אונדזערע אָרעמע כּוחות. מיר דאַרפֿן אױפֿגעבן די קלײנע שולכלעך אין די קראָמען, אין די קעלערן, אין די אײבערשטיבלעך, אין די פּאָבליק־סקולס, װאָס פֿאַרשלינגען אַ שלל מיט געלט און כּוחות. מיר דאַרפֿן גרינדן עטלעכע, אױב נײטיק טאַקע געצײלטע מוסטער־קהילה־שולן „אַנשי־ייִדישקײט“ װי עס איז פֿריִער אָנגעצײכנט געװאָרן. אין די געצײלטע אינסטיטוציעס װעלן מיר אָנשטעלן די בעסטע לערערס אונדזערע, די לערערס מיט די גרױסע ייִדישע ידיעות. די טיף אײַנגעװאָרצלטע ייִדן. עס טאָרן מער ניט זײַן בײַ אונדז קײן שולן חדרים, שולן מיט אײן לערער. די דאָזיקע לערער װעלן קאָנען אָנהײבן אײַנפֿירן אַ פּלאַנירטע, גרױסע קולטור־אַרבעט אין די ראַמען פֿון אמונה־ייִדישקײט.

יאָ, ס׳איז אַ געװאַגטער פּלאַן. עס איז אַ נײַער װעג, אַ טאָטאַלער איבערבראָך מיט אונדזערע אַלטע געװױנהײטן. אָבער מיר רופֿן זיך דאָך ראַדיקאַלן, מיר זײַנען דאָך די װאָס האָבן זיך ניט אָפּגעשראָקן איבערצוברעכן מיט דעם אַלטן לעבן. איז פֿאַר װאָס זיך שרעקן פֿאַר אַ שינוי?

לאָמיר זיך אױפֿהערן צו נאַרן. די ייִדישיסטישע שולן איצט גײען ניט אונטער, נאָר זײ צעפֿאַלן זיך. אַלץ װאָס ס׳איז איצט אונדז געבליבן איז די שאָלעכץ פֿון אָרגאַניזאַציע. דער תּוך פֿעלט. מיר האָבן נאָך שיריים פֿון אַ ייִדישיסטישן עולם. לאָמיר ניט פֿאַרשפּילן דאָס װאָס עס איז אונדז געבליבן. װאָלטן מיר אָנגעהױבן אַ רעאָרגאַניזאַציע פֿון אונדזער ייִדישיסטישן שולװעזן מיט אַ פֿינף און צװאַנציק יאָר צוריק, אָדער אַפֿילו מיט פֿופֿצן יאָר צוריק, װאָלטן מיר איצט פֿאַרמאָגט אַ טיף ייִדישיסטישע באַװעגונג און אַ שײנעם פֿאָלקסלעבן. איצט איז נאָך אױך ניט צו שפּעט. אָבער די שאָטנס װערן לענגער און לענגער. לאָמיר עס געדענקען.

We need to declare openly and clearly: The diaspora is not an accident, but just the opposite; wrestling with the surrounding foreign culture in the diaspora is a part of Judaism, of the Jewish worldview. We ought not to be apologetic that we do not live in the State of Israel. We must say clearly: We are here, because we think that Judaism is an idea that can prevail anywhere, can flourish all over the world wherever a Jewish community finds itself. The Jews who contend that the Jewish people, like all other people, consists of a community that lives in one country, under one flag, speaks one language, because a true people must be uniform; these Jews should strive to leave the diaspora. If they stay in the diaspora, they will have to establish their lives as one establishes temporary housing. But we, the Yiddishists, contend that the communities in the diaspora are not temporary housing.

At the current moment the State of Israel stands in the center of our attention and concern. But we must emphasize that it is so, not because the State of Israel is the only genuine Jewish settlement, but because the State of Israel finds itself in need. When any Jewish population finds itself in danger and need, it becomes the center of our attention. But the Jewish People is more than any given Jewish population, more than any one geographic place.

If we were to openly assume this attitude towards the People of Israel it would help us deepen our Jewish lives. The feelings of helplessness, uselessness, and temporariness will drop away. We would not always have to stand, hat in hand, and excuse ourselves for our lives and our creative contributions in the diaspora.

The emphasis, that the diaspora is a part of our Jewish spiritual country, will also help weaken our keen and narrow nationalism which, I believe, is a danger for our spiritual and physical survival.

Thirdly, Yiddishist schools need to be reintroduced into the traditional framework of a bes-medresh where study and religion go together. Obviously, this is the most difficult thing for our radicals. As soon as a Jewish radical hears the word religion or faith, he becomes terrified. For him this means only one thing: the superstitions of the small shtetl, which contended that a person’s every twist and turn is dependent on an angry God. He, the Most High, sits on his divine throne and watches over a Jew to see whether he cuts his nails on the right day, in the right order, and whether he does the right thing with the clippings or not. Our freethinkers are still battling with the overseer from the Yeshiva who would not let them read an unauthorized book, or with their father who smacked them for carrying a handkerchief in their pocket on Shabbos. After everything they still do not understand that, “For a much greater and more significant proportion of modern people, religion is first and foremost a meaningful, social and ethical phenomenon which stands for a historical expression of the world-view of a particular group” (Dr. S. Margoshes). There are others, such as, for example, Professor Julius Gutman, who contend that Judaism has within itself a particular way of viewing the world that is of great importance to modern man, both in its relationship to God and in its relationship to humankind.

The Yiddishist schools must become bote-midroshim. There will be an open door for the secularists who sneak into synagogues. It will also be a justification for religious studies in the school curriculum. It will not be a bar mitzvah for the sake of bringing in more boys, it would be a bar mitzvah in which the ceremony will at the least be conducted in the school proper. An oyneg shabes will not be merely an abstract ceremony, unconnected to any concrete Shabbos observance, but it will be linked for those who want to attend the Friday evening service.

Transforming the schools into bote-midroshim will bring about another important alteration. Judaism among the secularists will cease to be a museum-Judaism. It’s truly comical to see how a Jew of ours stands on Shabbos, without a yarmulke and smoking (a clean-shaven man, you understand), and speaks with anger and scorn about the Reform and Conservative Jews; which for him is a watered-down Judaism. Because they do not behave like the strictly Orthodox; it is no copy of the way synagogue was conducted in the old shtetl Judaism.

The complainers themselves never practice at all. For them any form of religion is off-limits. But then? Sometimes one of them longs for his younger days and years. In those moments he wants none other than a Judaism like the one he saw in his childhood. For him, Judaism is not a living being, to which the law of evolution applies. For him, Judaism is a museum piece. If the secularists begin leading bote-midroshim, and the day-to-day pragmatic questions of Jewish religion will come up for them, they will not be so backwards and afraid of every alteration. These very same secularists, who pour boiling oil on any changes in Judaism, and who themselves observe nothing, do not understand that Judaism is a striving towards wholeness, which does not come easily. Jews have arrived at the Pharisaical concretization of the prophets through torture, pain, soul torment and wrestling. 4 4 The term “concretization” was important to Simon. He felt that what most distinguishes Judaism is not the spiritual idea or moral teaching per se, but its translation into practice, into Halakhah. This process is the only way to reconcile the demand for transcendence with the contingencies of daily life. It is not unalterably imposed from above but dynamic, worked out over time by the rabbis and the folk. See, for example, the chapter, “Di shrek far psukim,” in Tokh yidishkayt, Buenos Aires, 1954. Drawing from these reserves, whether from the old Judaism or from the new streams, cannot be done without trying out every change, every substitution for oneself.

I would actually label these bote-midroshim, these selfsame congregations, with a Hebrew name, as is always the custom among Jews, “Anoshe Yidish” or “Anoshe Yidishkayt”(People of Yiddish or People of Yiddishkayt). The central organization I would call the “Union of the Congregations of the People of Yiddishkayt.” These congregations would be able to become the home for Yiddish and Yiddishishts. There would not only be Yiddish schools in the bote-midroshim of “Anshey Yiddishkayt,” but in each building there would be a library. It would become the home for study groups, reading circles, and all the Yiddish cultural activities in the area would be conducted there. All campaigns, for the Congress for Jewish Culture, for YIVO, for the Yiddish Dictionary, Yiddish Book Month, collections for the State of Israel, for Pioneer Women, for Hadassah— everything would be there.

Historically, Jewish communal life has never been conducted without two institutions: the bes-medresh, and the the cemetery. The secularists have taken on cemeteries, but no bes-medresh.

In such a center, which would gather all Yiddishist Jews around itself, there would not be a Kheyder-Shul [i.e. “one room schoolhouse”] with one teacher. They would be able to have a day school there, and an afternoon school, and a Sunday school, too, even a regional high school. Yiddishism would become a part of the greater Jewish Community. As it stands it is a tiny stream that runs off to the side and does not flow into the great ocean of Judaism.

I know the difficulties. We are limited in strength. Not only do we lack Yiddishist intellectuals, who are capable of leading such bote-midroshim centers, but we have very few teachers. The teachers with great Yiddish knowledge are growing older. The new teachers know little and are few in number. Nowadays it’s really something to have an assistant teacher or a head teacher who is a graduate of one of the secular high schools. We have even lived to see the day when a principal of a Yiddishist Sunday school cannot read or write any Yiddish, cannot speak it, but can understand it.

We rush to fill positions. We grab a teacher, any teacher, and a locale, whatever locale, and we open a school, any kind of school in the new neighborhoods where our young people have moved. When we succeed in opening a “three-day” school there, we are in seventh heaven. For us, it’s also okay to have a school in the rooms of a public school, where it is impossible to proceed with the work even according to our own old model. For us, a Sunday school is also fine.

There can be no illusions about the effectiveness our Yiddishism can have there. How could that compete with the rich, new, well-laid-out Jewish centers that are being run by professional administrators?

Therefore, we must now reorganize our schools and, in the meantime, put our limited strength to use in the best way possible. We have to give up the tiny schools in the storefronts, in the cellars and the attics and in the public schools that swallow up a tremendous amount of money and strength. We need to found several, if necessary even a very limited number of model community schools of the “Anoshe Yidishkayt” as earlier described. In these select institutions we will install our best teachers. The teachers with the most Yiddish knowledge. The Jews with the deepest roots. We must not have any more “one-room schoolhouses” with one teacher. These select teachers will be able to begin to introduce a planned, great cultural work within the framework of Jewish faith.

Yes, it is a daring plan. It is a new path, a complete break from our old familiar one. But we have, after all, called ourselves radicals. We are the ones who did not shrink from breaking with our former lives. Why should we be afraid of change now?

Let us quit fooling ourselves. The Yiddishist schools are not going under yet, but they are falling apart. All that is now left to us is the husk of the organization. The core is missing. We still have the remnants of a Yiddishist public. Let us not squander what still remains to us. Had we reorganized our school system twenty-five years ago, or even fifteen years ago, we would now be in possession of a deep Yiddishist movement and a thriving community life. Now is still not too late. But the shadows are growing longer and longer. Let us take heed.

MLA STYLE
Simon, Solomon. “The Fate of Our Yiddishist Schools (Part 2).” In geveb, February 2018: Trans. David Forman. https://ingeveb.org/texts-and-translations/the-fate-of-our-yiddishist-schools-part-2.
CHICAGO STYLE
Simon, Solomon. “The Fate of Our Yiddishist Schools (Part 2).” Translated by David Forman. In geveb (February 2018): Accessed May 24, 2018.

ABOUT THE AUTHOR

Solomon Simon

ABOUT THE TRANSLATOR

David Forman

David Forman is a poet and a student of the Yiddish language, based in Ithaca, New York.