Texts & Translation

אין צײַט פֿון פֿאַרנומענעם פּױלן

In Occupied Poland

Moyshe Aftergut

Translation by Shifra Epstein

INTRODUCTION

The fol­low­ing is a sum­ma­ry of the first pirem-shpil or Purim play” writ­ten, pro­duced and per­formed by Bobover Hasidim in the Unit­ed States after the Sec­ond World War. The Bobover Hasidim, orig­i­nal­ly from Bobowa, Poland, are a com­mu­ni­ty of Holo­caust sur­vivors, their chil­dren, grand­chil­dren, and great-grand­chil­dren. The play was per­formed in the old Bobover besme­dresh on the Upper West Side of New York City dur­ing Purim 5708 (1948).

The sum­ma­ry was writ­ten from mem­o­ry in 1978 by Moyshe Aftergut, a retired dia­mond deal­er, who wrote, direct­ed and played the main role in the pirem-shpil. Aftergut direct­ed the annu­al Bobover pirem-shpiln for six­ty-five years, up until Purim 2014. 1 1 I would like to thank Dr. Cha­va Lapin, a board mem­ber of the YIVO Insti­tute for Jew­ish Research, for her valu­able assis­tance in the translation. 

The idea to revive the tra­di­tion of the pirem-shpil in the Unit­ed States was that of R. Shloyme Hal­ber­stam (19062000), who was the Third Bobover Rebbe, the first in Amer­i­ca; and a Holo­caust sur­vivor who lost his wife and two of his chil­dren dur­ing the war. R. Hal­ber­stam had met Aftergut after the war in the Dis­placed Per­sons Camp in Bary, Italy, where he noticed his musi­cal tal­ents. R. Hal­ber­stam arranged a visa to the USA for Aftergut, where he became one of the first mem­bers of the Bobover com­mu­ni­ty there. Before Purim 1948, the Rebbe asked Moyshe Aftergut, then a stu­dent at the Bobover yeshi­va, to write and per­form a pirem-shpil so that the tra­di­tion­al Bobover pirem-shpil would not be forgotten.

The result was In tsayt fun far­numen­em poyln, 2 2 For more on the Bobover Hasidim pirem-shpiln, see Shifra Epstein, The Bobover Hasidim Piremsh­piyl: From Folk Dra­ma for Purim to a Rit­u­al of Tran­scend­ing the Holo­caust,” in Janet S. Belkow-Shalin, ed., New World Hasidim: Ethno­graph­ic Stud­ies of Hasidic Jews in Amer­i­ca (New York: SUNY Press, 1994) 237 – 255. which was per­formed just three years after the atroc­i­ties of the war and before an audi­ence com­posed of survivors.

The first two scenes are set in a Ger­man occu­pied ghet­to, while the final scene takes place after the Amer­i­can sol­diers had lib­er­at­ed the camps. Actors even wore the striped uni­forms which they brought with them to the USA after the war. 

As in the pirem-shpiln per­formed by the Bobover pre-World War II, in In tsayt fun far­numen­em poyln all the play­ers were ama­teurs and male. Moyshe Aftergut played the only woman in the play, Beyle Yakobow­itch, whose son is tak­en away. 

Music, which was cen­tral to the per­for­mance of the pirem-shpiln in East­ern Europe, was also cen­tral to In Tsayt fun far­numen­em poyln. The roles were most­ly sung with musi­cal accom­pa­ni­ment, and the music was most­ly bor­rowed from old­er pirem-shpiln as well as from pop­u­lar Yid­dish songs and can­to­r­i­al music, cre­at­ing the appro­pri­ate ambiance.

The music of one song, Mame, gib dayn brukhe tsu dayn kind (“Moth­er, Give a Bless­ing to Your Child”), best illus­trates the role of music in cre­at­ing the set­ting for the play. The song was writ­ten by an unknown com­pos­er and was sung by moth­ers in the ghet­tos dur­ing World War II as farewell songs to their chil­dren before they were tak­en away. 3 3 The song was pub­lished in Eleonor Melotek and Malke Got­tlieb, We are here: Songs of the Holo­caust (New York, 1983) 18 – 19.

As the fol­low­ing recon­struct­ed text shows, In tsayt fun far­numen­em poyln is a psy­chodra­ma in which the Holo­caust expe­ri­ence is reversed in the mirac­u­lous sur­vival of Yankele. As in DP camps in Europe and even dur­ing the Holo­caust itself, the sto­ry of Esther tra­di­tion­al­ly told at Purim and the purim­spiel as a for­mat served many sur­vivor com­mu­ni­ties as a means for express­ing and explor­ing their expe­ri­ences of the Holocaust.

In tsayt fun far­numen­em poyln pro­vid­ed sur­vivors with a stage to act out their emo­tions, anx­i­eties, and beliefs con­nect­ed to the Holo­caust. By cheat­ing death, the play invert­ed the Holo­caust expe­ri­ence and pro­vid­ed a rit­u­al­is­tic chan­nel to pub­li­cal­ly pro­claim belief in God and His mir­a­cles dur­ing the Holo­caust. Accord­ing to eye­wit­ness­es, In tsayt fun far­numen­em poyln had a great impact on the audi­ence and many view­ers sobbed dur­ing the per­for­mance.

The fol­low­ing year, aware that the play had such a strong emo­tion­al impact on the com­mu­ni­ty, the Bobover Rebbe pro­hib­it­ed its per­for­mance and rec­om­mend­ed a return to themes from the tra­di­tion­al pirem-shpiln that the Bobover per­formed before the war. In the years since then, the Bobover have per­formed more than thir­ty pirem-shpiln in Bobover Yid­dish, both on bib­li­cal and non-bib­li­cal themes. The major­i­ty of them are new, writ­ten in the Unit­ed States.

Moshe Aftergut, the direc­tor of the play, passed away on Octo­ber 229 of Elul, 5776. This trans­la­tion is ded­i­cat­ed to his mem­o­ry.


Click here to down­load a PDF of this text and its translation.

אין צײַט פֿון פֿאַרנומענעם פּױלן

בס״ד

אױפֿגעפֿירט פֿון ר׳ משה אַפֿטערגוט נ״י

געשפּילט: פּורים תּש״ח לפּ״ק

אין דער שפּיל האָבן אָנטײל גענומען:
משה אַפֿטערגוט — די מאַמע
ברוך־דוד האַלבערשטאַם — איר קינד
יעקבֿ קריגער — דער ס״ס־מאַן
משה־דוד מאַנדלבױם — אײנער פֿון די אַמעריקאַנער סאָלדאַטן, װעלכע האָבן באַפֿרײַט דעם לאַגער
די מוזיק־באַגלייטערס — יהושע טװערסקי, מאיר־יעקבֿ ראָזנגאָרטן

אַ מאַמע, פֿון װעלכער מען האָט צוגענומען איר מאַן, טוליעט איר קינד און פּיעשטשעט אים, מאַכנדיק פֿון דעם פֿופֿצן־ אָדער זעכצן־יאָריקן בחורל אַ קלײן פּיצל קינד, װעלכעס קען נאָך אַפֿילו קױם גײן אויף די פֿיס, כּדי אַזױ — אײַנרײדנדיק אים און זיך — װעלן די בעסטיעס, די נאַצישע רוצחים, אים נישט נעמען צו דער ׳אַרבעט׳…

רעדנדיק װי צו זיך, דערמאָנענדיק זיך די הײם, די עלטערן, די געשװיסטער, קרובֿים, פֿרײַנד און באַקאַנטע, האָט די מאַמע פֿון צײַט צו צײַט געגעבן אַ טיפֿן אָבער שטילן זיפֿץ, זי זאָל חלילה נישט אױפֿװעקן איר קינד, יענקעלע.

אַרױסרעדנדיק נעמען און עפּיזאָדן, האָט זי צװישן אַנדערן אַ ברום געטאָן: — און יעצט? פּוסט, לער, װיסט… מ׳גײט!…

הערנדיק דאָס װאָרט „מ׳גײט“, כאַפּט זיך יענקעלע אױף, און אַ דערשראָקענער פֿרעגט ער:— װער גײט, מאַמע?
זײַן מאַמע, בײלע, ענטפֿערט:
— שלאָף, שלאָף, מײַן קינד. קײנער גײט נישט.

אָבער דער טרױעריקער אמת איז, אַז עס האָט זיך דערהערט דער טראָט פֿון די בעסטיעס שטיװל. די חיות האָבן אײַנגעבראָכן אין יאַקאָבאָװיטשעס הײם, זײ האָבן אַכזריותדיק אַ כאַפּ געגעבן די מוטער, און געפֿרעגט:
— הײסטו בײלע יאַקאָבאָװיטש?… און דאָס איז דײַן קינד?… דײַן אורטײל איז געחתמעט…
די רשעים שלײַדערן צום באָדן די מאַמען, און װילן אַװעקנעמען יענקעלען, איר קינד. דער קאַמף צװישן דער מאַמע און די מערדער הײבט זיך אָן… אָבער עס האָט לײדער נישט געהאָלפֿן. יענקעלע איז אַװעק… די מאַמע איז געבליבן אַלײן, ליגנדיק אױף דעם פֿוסבאָדן…

װי זי װאָלט אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ טראַנס, האָט זי מיט האַלב פֿאַרנעפּלטע געדאַנקען װי צו זיך גערעדט. מ׳האָט נישט געהערט מער װי גרױל… רעדנדיק אַזױ, מיט קרעכץ און ייִאוש, און נישט קענענדיק שלום מאַכן מיט טרױעריקער װירקלעכקײט, האָט זי אָנגעהױבן צו פֿאַנטאַזירן… זי האָט מיט אירע געדאַנקען אַרױפֿגעװאָרפֿן אַ חשכות אױף אַלץ אַרום…

In Occupied Poland

BS”D (Besiyata Dishmaya) “With the Help of Heaven”

Written and directed by Moyshe Aftergut (“May his Light Shine”)

Performed on Purim 5708

Taking part in the play:
Moyshe Aftergut, the mother
Borekh Duvid Halberstam, Yankele, the son
Yankev Kriger, an SS officer
Moyshe Duvid Mandelboym, One of the American soldiers who helped liberate the camp
Musical accompaniment: Yehoyshiye Twersky, Meyer Yankev Rosengarten

[Scene One]

A mother whose husband has already been taken away from her clings to her fifteen- or sixteen-year-old child, Yankele, caressing him, as if he were a small child who could not even walk yet. She tries to reassure him and herself that the monsters, the Nazi officers, will not carry him off to “work.”

Muttering to herself, she remembers her home, her parents, her brothers and sisters, relatives, friends, and acquaintances. From time to time the mother gives a deep but soft sigh in order not, God forbid, to awaken the child.

Recounting to herself names and episodes, she groans to herself, “And now? Gone, empty, wasted . . . Someone’s coming!”

Hearing the words “Someone’s coming,” Yankele wakes up and asks her fearfully: “Who is coming, mother?” To which the mother Beyle replies, “Sleep, my child, no one is coming.”

However, the sad truth is that they hear the steps of the beasts’ boots. The beasts break into Yakobowitch’s home, forcefully seize the mother, and ask: “Are you Beyle Yakobowitch? And this is your son? Your sentence is set.” The soldiers throw her to the ground and try to take Yankele with them. A fight begins between the mother and the murderers, but to no avail. Yankele is gone. The mother, Beyle, is left alone, lying on the floor.

As if she had fallen into a trance, her thoughts half clouded over, she talks to herself. Only shuddering can be heard. Speaking so, with sighs and despair, unable to make peace with the sad truth, she begins to fantasize. In her thoughts, she casts total darkness over everything around her.


אין אַ פּאָר טעג אַרום קומט אַ שליח פֿון די טײַװלאָנים, אַן ס״ס־מאַן, מיט אַ זאַק אין דער האַנט. דער שליח האָט זי געפֿרעגט:
— הײסטו בײלע יאַקאָבאָװיטש?
אַזױ װי זי האָט געענטפֿערט „יאָ“, גיט ער דאָס זעקעלע און זאָגט:
— דאָס איז דײַן קינד…
די מאַמע דערפֿרײט זיך מיט איר פּיצל קינד. זי טוליעט עס און דריקט עס פֿעסט צו איר האַרצן, שמײכלענדיק און נישט קענענדיק אַראָפּנעמען אַן אױג פֿון איר ליכטיק שײנעם זונעלע, װעלכער האָט איר גאָרנישט געענטפֿערט אױף איר צערטלעכקײט און װאַרעם־האַרציקײט. די מאַמע קוקט זיך אַרום, און עס איז עפּעס נישט נאָרמאַל מיט איר שײן קינד…

פּלוצעם דערזעט זי די אױפֿשריפֿט אױפֿן זאַק: אַש!… זי מאַכט אױף אַ פּאָר גרױסע אױגן און הײבט אָן ציטערן… זי דריקט דאָס זעקל װידער צום האַרצן… און אָט װאַרפֿט זי זיך מיטן זעקל, מאַכט עס אױף, לײגט אַרײַן איר האַנט און נעמט אַרױס ביסלעכװײַז… אַש!…

אירע קולות בײַם שרײַען: „דאָס איז דאָס אַש פֿון מײַן יענקעלע, דאָס איז דאָס אַש פֿון מײַן טאַטן, מאַמען, דאָס איז דאָס אַש פֿון מײַנע געשװיסטער!“ — האָבן אָפּגעהילכט אַ װעלט און צעריסן הימלען. זי האָט זיך אױפֿגעהױבן קלאַפּנדיק און ברעכנדיק אַלץ, װאָס פֿאַר אירע אױגן איז געקומען, האָט געכאַפּט אַ שװעבעלע, אַרױסגעלאָפֿן פֿון שטוב און געשפּרונגען פֿון הױז צו הױז אָנצינדנדיק הײַזער און בײמער, און שרײַענדיק צו די באַנדיטן:

— אױב איר האָט געמעגט מאַכן פֿון מײַן יענקעלען אַש, האָב איך געמעגט אונטערצינדן װאָס נאָר אונטערצינדן לאָזט זיך, און זאָל ברענען װאָס נאָר ברענען קען!… און יעצט האָב איך אײן בקשה: טראַנספּאָרטירט מיך מיט מײַן קינד אין אײן זעקעלע אַש…

[Scene Two]

Several days later, a messenger from the devils appears, an SS officer with a sack in his hand. He asks her, “Is your name Beyle Yakobowitch?”

When she answers “Yes” he gives her the sack and says:
“Here is your child . . .”
Delighted to see her little child, she seizes the sack and presses it firmly to her heart, smiling and not able to take her eyes off her handsome radiant child who does not react to her tenderness and affection. She looks around; there is something wrong with her beautiful child . . .

Then she sees the writing on the sack: “ashes.” She opens her eyes wide and her body begins to tremble. She presses the sack once more to her heart, then throws herself on the ground, still holding it. She opens it, puts her hand inside, and slowly takes it out . . . ash!

Her cry of “These are the ashes of my Yankele, my father, my mother, my brothers, my sisters,” causes the world to tremble and the skies to tear apart. Beyle raises herself up, hitting and smashing everything that happens to pass before her eyes. She strikes a match, runs outside, and races from house to house, setting houses and trees on fire and screaming at the bandits:

“If you can turn my Yankele into ash, then I can set fire to everything that can be burned, and let it burn!—I have only one request: transport me with my child in the same small sack of ashes . . . ”

אין צװישן הערט זיך דער אַמעריקאַנער הימען. די באַפֿרײַונג פֿון די אַמעריקאַנער איז געקומען. די שטאָט פֿילן אָן אַמעריקאַנער סאָלדאַטן, געבנדיק ערשטע הילף דער אומגליקלעכער מאַמען.

קלאַפּט פּלוצלונג אין דער טיר און קומט האַסטיק אַרײַן… איר זון יענקעלע!?!…

די גײַסטיק צעבראָכענע אױסגעדאַרטע מוטער איז געװעזן װי פֿאַרשטומט, ניט קענענדיק אױסרעדן אַ װאָרט… צי איז עס ניט קײן חלום אין דעם גיא־ההריגה? — האָט זי געמוזט טראַכטן… עס האָט געדױערט אַ שטיקל צײַט ביז אירע האַלב אױסגעלאָשענע אױגן האָבן מוטערלעך אָנגעהױבן צו לױכטן…

עס האָט זיך אַרױסגעצײכנט (אַרױסגעװיזן), אַז יענקעלע איז אַנטלאָפֿן פֿון טראַנספּאָרט אין די װעלדער, װוּ אַ גרופּע פּאַרטיזאַנער האָט אים דערזען און גענומען צו זיך.

יענקעלע האָט געהאַלדזט און געקושט זײַן מאַמען. זײ האָבן בײדע געװײנט אױפֿן נס…קומענדיק צו זיך, זאָגט יענקעלע:
— מאַמע! פּונקט אַזױ װי די רױשיקע שטראָמען װאַרפֿן זיך אױף די קלײנע אינדזעלעך און קענען זײ ניט אַװעקרײַסן, אַזױ װעט יענקעלען קײנער קײן מאָל ניט קענען אַװעקרײַסן פֿון זײַן מאַמען…

[Scene 3]

We hear the American national anthem. The American liberation has begun. The city is full of American soldiers; some of them are giving Beyle first aid.

A knock is heard at the door, and Yankele, her son, rushes in. Beyle, emaciated and broken in spirit, is dumbstruck. “Is this a vision from the Valley of Death?” she asks herself. It takes some minutes before her failing eyes start to shine with motherly love.

It turns out that Yankele had managed to escape from the transport to the forest, where some partisans found him and brought him to their camp.

Yankele embraces his mother and kisses her. They cry together about the miracle that took place. Coming to himself, Yankele says:
“Mother! Just as strong currents throw themselves at little islands but cannot dislodge them, so Yankele will never be forced apart from his mother.”

Shi­ra Epstein’s 1977 doc­u­men­tary on the Bobover purimshpil 

MLA STYLE
Aftergut, Moyshe. “In Occupied Poland.” In geveb, February 2017: Trans. Shifra Epstein. https://ingeveb.org/texts-and-translations/in-occupied-poland.
CHICAGO STYLE
Aftergut, Moyshe. “In Occupied Poland.” Translated by Shifra Epstein. In geveb (February 2017): Accessed Jan 17, 2021.

ABOUT THE AUTHOR

Moyshe Aftergut

ABOUT THE TRANSLATOR

Shifra Epstein

Dr. Shifra Epstein is an independent folklorist living in Ann Arbor, Michigan.