Text & Translation

אַ ייִדישע היסטאָריקערין פֿון לובלין

A Jewish Historian from Lublin

Jacob Glatstein

Translation by Sunny Yudkoff and Saul Noam Zaritt

INTRODUCTION

A translation of Jacob Glatstein’s article in Der Tog-Morgn Zhurnal of November 12, 1965, as featured in the blog post: A Writer in the Spa: Identifying Jacob Glatstein’s Protagonist.

Click here to download a PDF of this text and its translation.

אַ ייִדישע היסטאָריקערין פֿון לובלין

די גרױסע און װאַרעם־ייִדישע שטאָט לובלין האָט נישט אַרױסגערופֿן דעם גרינטלעכן אינטערעס, װאָס אַזאַ שטאָט האָט באַדאַרפֿט אַרױסרופֿן בײַ ייִדישע היסטאָריקערס. מען דאַרף גוט זוכן און פֿאָרשן ביז מען קריגט גרינטלעכע, ראַיעלע און אױטענטישע ידיעות װעגן ייִדן אין לובלין, װאָס האָבן זיך אָנגעהױבן באַזעצן אין שטאָט, אַרום שטאָט און אויסערן שטאָט, בײַ די פֿאַרשיידענע גזירות און גירושים — אין פֿערצנטן יאָרהונדערט. אַװדאי זענען באַקאַנט װיכטיקע היסטאָרישע תּקופֿות אין לעבן און אַנטװיקלונג פֿון דער קאָלירפֿולער ייִדישער שטאָט, װאָס האָט זיך גערעכנט פֿאַר דער דריטער גרעסטער שטאָט אין קרױן־פּױלן. אָבער, װי געזאָגט, גרעסערע פֿאָרשונגען געװידמעט צו לובלין זענען כּמעט נישט בנימצא. מען דאַרף גוט דורכאַקערן דאָס אַלגעמײנע פֿעלד פֿון ייִדיש־פּױלישער געשיכטע, אַז מען זאָל זיך שאַפֿן אַ בילד פֿון די יאָרהונדערטער, װאָס ייִדן האָבן זיך אײַנגעבירגערט אין לובלין און מיט גרױס אימפּעט געשאַפֿן אַ ייִדיש לעבן, װאָס האָט צײַטנװײַז דערמאָנט ייִדן אין בבֿל — מיט ייִדישער אינטענסיװער גײַסטיקער טעטיקײט און פֿיזישער לעבעדיקײט .

מאיר באַלאַבאַן, דער באַרימטער היסטאָריקער, האָט אַרױסגעגעבן אַ קלענערע אַרבעט װעגן ייִדן אין לובלין. ער איז געװען אַ לעמבערגער ייִד און אים האָט אינטערעסירט יעדע באַזונדערע היסטאָרישע עפּאָכע פֿון פּױלישן ייִדנטום, האָט ער אױך אָפּגעגעבן אַ טײל פֿון זײַן ברײטער פֿאָרשונג־אַרבעט צו לובלין, אונטערן נאָמען „די ייִדנשטאָט לובלין“.

מײַן שטאָט לובלין האָט אױך, אין מײַנע צײַטן, אַרױסגעגעבן אַן אײגענעם היסטאָריקער — שלמה־ברוך ניסענבױם, אַ ייִד אַ משכּיל, װאָס האָט געהאַט אַ ייִדיש און העברעיִש בוכגעשעפֿט, װאָס איז געװאָרן דער צענטער פֿאַר ייִדיש װיסן־און־בילדונג־דאָרשטיקע יונגע־לײַט, װאָס זענען געװײנטלעך געשטאַנען אין ביכער־געשעפֿט, געבלעטערט ביכער און געשמועסט מיט דעם אױפֿגעקלערטן אָבער פֿרומען ביכער־פֿאַרקױפֿער און ציוניסט – פֿון די גאָר ערשטע חובֿבֿי־ציון, װאָס איז געװאָרן אַן אַקטיװער מזרחי אין לובלין.

ניסנבױם איז געװען דער ערשטער ספּעציאַליזירטער לובלינער היסטאָריקער, װאָס האָט זיך אָפּגעגעבן מיט זײַן געבױר־ן-שטאָט לובלין. ער האָט אַרױסגעגעבן אַ בראָשור מיט פֿאָטאָגראַפֿישע בילדער פֿון דעם אַלטן בית־הקבֿרות אין לובלין. דאָרטן זענען געלעגן און גערוט ייִדן, װאָס זײערע נעמען האָבן אַרױסגערופֿן אַ ציטער פֿון טיפֿער פֿאַרערונג און שטאָטישן שטאָלץ בײַ לובלינער ייִדן. זײַן אַלגעמײנע געשיכטע װעגן ייִדן אין לובלין, אױף העברעיִש – „לקורות היהודים בלובלין“, איז אַרױס נאָך פֿאַר מײַנע צײַטן אין 1890 – װען שלמה־ברוך ניסענבױם איז געװען אַ יונגער־מאַנטשיק פֿון 24 יאָר. ער האָט פֿרי אַנטװיקלט אַ נײגונג צו געשיכטע און ער האָט פֿרי פֿאַרשטאַנען די װיכטיקײט פֿון טאָן פֿאָרשאַרבעט װעגן ייִדן אין זײַן אײגענער היסטאָרישער הײמשטאָט.

A Jewish Historian from Lublin

The great and warm-hearted Jewish city of Lublin has not received the basic attention that such a city should have received from Jewish historians. One has to really look hard in order to find any basic, real, or authentic information about the Jews of Lublin, who began settling in and around the city, and then outside of it—despite various decrees and expulsions—in the fourteenth century. Of course there are many well-known important historical periods in the life and development of this colorful Jewish city, which was considered the third largest in the Kingdom of Poland. But, as already mentioned, extended studies devoted to Lublin are almost non-existent. One has to plow through the general field of Jewish Polish history in order to gain a picture of the centuries of Jewish life in Lublin and understand the great enthusiasm with which they built their life there. Over time, Lublin reminded Jews of Babylonia—with its intense Jewish spiritual activity and palpable vivacity.

Majer Balaban, the famous historian, published a short monograph on the Jews of Lublin. He was from Lemberg (Lviv), but he was also interested in each and every historical epoch of Polish Jewry; and so he devoted a part of his broad study to Lublin, under the title “The Jewish City of Lublin.”

My city also produced in my day its own historian: Shlomo Baruch Nissenbaum, a maskilic Jew who had a Yiddish and Hebrew bookstore. The store became a center for youth who were hungry for Jewish knowledge and education, young people who would usually stand around in the bookstore flipping through books and chatting with the enlightened yet still religious bookseller and Zionist—one of the first members of Ḥovevey Zion who was also active in Mizraḥi in Lublin. 1 1 An Orthodox Zionist movement: http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Mizra…

Nissenbaum was the first Lublin historian to devote himself to his hometown. He published a pamphlet with photographic images of the old cemetery of Lublin. There Jews had been laid to rest whose names caused a shiver of deep admiration and civic pride among the Lublin Jews. His general history of the Jews in Lublin, titled “Le-korot ha-yehudim be-Lublin” [On the History of the Jews of Lublin] in Hebrew came out before my time, in 1890—when Shlomo Baruch Nissenbaum was a young man of twenty-four years old. Early on he had developed an inclination toward history and had quickly understood the importance of researching the Jews of his own hometown.

אַן אָנגענעמע איבערראַשונג

פֿאַר מיר איז געװען אַ טיפֿע איבערראַשונג װען איך האָב באַגעגנט, אין דער אַ מאָל באַקאַנטער שטאָט נאַלענטשעװ, װאָס האָט צוגעצױגן אַ סך חולאָים און גלאַט ייִדן װאָס האָבן אַרומגעזוכט זײער געזונט און געװאָלט שעפּן פֿרישע לופֿט – אַ יונג אינטעליגענט ייִדיש מײדל, װאָס האָט מיר דערקלערט, אַז זי איז אַ היסטאָריקערין, און אַז זי איז אַ געבױרענע אין לובלין, װאָס גיט זיך אָפּ מיט פֿאָרשן די געשיכטע פֿון ייִדן אין לובלין, פֿון זייער ערשטער באַזעצונג אין די גאָר אַלטע צײַטן, ביז דעם בילד פֿון דעם ייִדישן לובלין אין אונדזער צײַט.

אין נאַלענטשעװ האָט זיך דעמאָלט אױך געפֿונען דער עלטערער היסטאָריקער ר׳ משה פֿײַנקינד, אַ ייִד, װאָס עס איז געװען אַ מחיה מיט אים צו פֿאַרברענגען. אים בין איך שולדיק אַן אײביקן דאַנק פֿאַר מײַן בוך „װען יאַש איז געקומען“. רעדנדיק מיט אים, האָט זיך אין מיר אָנגעהױבן װעבן דער פֿאָדעם פֿון מײַן צװײטן טײל „יאַש“. ער, ר׳ משה פֿײַנקינד, איז טאַקע געװאָרן דער װײַטער קרובֿ פֿון מײַן בעלעטריסטיש פֿאַרװאַנדלט הױפּטגעשטאַלט פֿון בוך – שטײנמאַן.

ר׳ משה פֿײַנקינד האָט מיך טאַקע באַקענט מיט דער יונגער היסטאָריקערין – בעלאַ מאַנדעלסבערג. איך האָב זיך דערפֿרײט מיט מײַן ייִנגערער לאַנדס־מײדל, אַ װאַרעמע ייִדישע טאָכטער, אַ לינקע פּועלי־ציוניסטקע, אַן אַקאַדעמיש געשולטע, װאָס האָט גלײַך געפֿונען איר װעג צו ייִדישער דערציִונג – און זי איז געװאָרן אַ לערערין אין ייִדישע גימנאַזיעס אין לובלין. אָבער איר ספּעציאַליטעט איז געװען ייִדישע געשיכטע. זי האָט געענדיקט דעם װאַרשעװער אוניװערסיטעט מיט אַ מאַגיסטער־דיפּלאָמע פֿון געשיכטע. די אַרבעט, װאָס זי האָט געשריבן אױף פּױליש פֿאַר איר מאַגיסטער־קורס, איז געװען װעגן ייִדן אין פּױלן אין זיבעצנטן יאָרהונדערט, און װען זי איז אַרױס פֿון דעם רעגירונגס־אוניװערסיטעט האָט זי זיך געװידמעט צו גרינטלעכע שטודיעס װעגן ייִדן אין לובלין.

בעלאַ מאַנדעלסבערג האָט נישט גערעדט װעגן זיך... עס איז שװער געװען אַרױסצובאַקומען פֿון איר אַ װאָרט װעגן איר אײגענער לעבנס־אַרבעט, אַחוץ טרוקענע פֿאַקטן. זי האָט מורא געהאַט, אַז עס װעט חלילה קלינגען װי באַרימערײַ. אָבער ר׳ משה פֿײַנקינד, װאָס איז געװען אַ ייִד מיט שטרענגע מײנונגען און האָט זיך נישט געװאָרפֿן מיט לױבגעזאַנגען, האָט זי באַטראַכט פֿאַר אַן אױפֿגײענדיקן שטערן אױפֿן געביט פֿון ייִדישער געשיכטע.

די טעג אין נאַלענטשעװ, די שפּאַצירגענג מיט דעם עלטערן היסטאָריקער פֿײַנקינד און דער יונגער, טיף־נאַציאָנאַלער ייִדישער טאָכטער, בעלאַ מאַנדעלסבערג, זענען פֿאַרבליבן אין מײַן זכּרון. איך האָב עס באַטראַכט פֿאַר אַ מזל־זאַך, װאָס מיר איז באַשערט געװען צו פֿאַרברענגען אַזױ ייִדישלעך־לעבעדיק אין דעם הײלאָרט, װאָס האָט צוגעצױגן גאָר אַ סך סקלעראָז־חולאָים, װאָס זענען שױן געװען, װי מען האָט זײ דאָרט גערופֿן – אַ קאַפּעטשקע „פֿאַרקאַלכט“ אױפֿן מוח. איך האָב זיך נאָכגעפֿרעגט שפּעטער אין ניו־יאָרק און אַלײן געזוכט די היסטאָרישע אַרבעטן פֿון בעלאַ מאַנדעלסבערג. אָבער װי לאַנג נאָך מײַן רײַזע האָט מען געקאָנט קריגן לעבעדיקע גרוסן פֿון ייִדן אין פּױלן? לאַנג נאָך דער צװײטער װעלט־מלחמה האָב איך אױסגעפֿונען, אַז בעלאַ מאַנדעלסבערג איז אומגעקומען צוזאַמען מיט איר קראַנקער שװעסטער, װעמען זי האָט נישט געװאָלט פֿאַרלאָזן, כאָטש זי האָט געהאַט אַ געלעגנהײט זיך צו ראַטעװען.

A Pleasant Surprise

It was a great surprise for me when, in the once well-known town of Nałęczów, which had long attracted patients and everyday Jews who were looking after their health and who wanted to breathe in some fresh air, I happened to meet an intelligent young Jewish woman. She explained that she was a historian and that she had devoted herself to researching the history of the Jews of Lublin, from the period of their earliest settlement up to and including a portrait of Jewish Lublin in our present day.

At the time, the older historian Reb Moshe Feinkind also happened to be in Nałęczów, and it was a delight to spend time with him. I am forever grateful and indebted to him for my book, Ven Yash iz gekumen. 2 2 Glatstein’s novel Ven yash iz gekumen, the sequel to his novel entitled Ven yash iz geforn, was serialized in Yidisher kemfer in 1940 and appeared in book form the same year. Both novels were translated into English in the 1960s and have since been recently republished under the editorship of Ruth Wisse and translated by Maier Deshell and Norbert Gutman with the title The Glatstein Chronicles (Yale, 2013). For, while speaking with him, I began to weave together the thread of an idea for the second part of Yash. He even became the distant relative of my adapted fictional protagonist, Steinman.

It was Reb Moshe Feinkind who actually introduced me to the young historian, Bella Mandelsberg. I took great joy in my younger countrywoman, a warm Jewish girl, a linke poyle-tsiyenist 3 3 A labor Zionist movement: http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Poale_Tsiyon, who was academically trained and who had found her way directly into Jewish education—she became a teacher in the Jewish high schools in Lublin. But her area of expertise was Jewish history. She had graduated from the University of Warsaw with a master’s degree in History. Her thesis, which she had written in Polish for her master’s course, examined [the history of] the Jews in Poland in the seventeenth century. And when she left the state university, she dedicated herself to foundational studies of the Jews of Lublin.

Bella Mandelsberg didn’t talk about herself … It was difficult to get a word out of her about her own life’s work, save for the basic facts. She was afraid that, God forbid, talking about herself would sound like boasting. But Reb Moshe Feinkind, who was a man of very strong opinions and who didn’t dispense praise easily, considered her a rising star in the field of Jewish history.

The days in Nałęczów—the strolls with the elderly historian Feinkind and the deeply-nationalist Bella Mandelsberg—have remained in my memory. I considered it a stroke of luck that I had been fated to enjoy such lively Jewish company in a sanatorium that attracted so many sclerotic patients—many of whose brains were, as it was there described, a wee-bit “calcified.” 4 4 In Yiddish, the term “sclerotic” as well as the more colloquial term “calcified” (farkalekht) may refer to individuals who are losing their memories and/or minds Afterwards, back in New York, I inquired about and looked up the historical works of Bella Mandelsberg myself. But for how long after my trip could one still receive news of Jewish life in Poland? It was only long after the Second World War that I learned that Bella Mandelsberg had been killed along with her ailing sister, whom she had not wanted to leave behind—even though she’d had the chance to save herself.

פּױליש־ייִדישע געשיכטע

די אַלע, װאָס זענען פֿאַראינטערעסירט אין דער געשיכטע פֿון ייִדן אין פּוילן און בפֿרט לובלינער ייִדן, װעלן אױפֿנעמען מיט דאַנק דאָס בוך, װאָס איז נאָר װאָס דערשינען אין תּל־אָבֿיבֿ – „מחקרים לתּולדות יהודי לובלין“, מיט אַרײַנפֿיר־װערטער פֿון די דרײַ היסטאָריקערס, נחמן בלומענטאַל, רפֿאל מאַהלער און נחמן קאָרען, און פֿון בעלאַס געראַטעװעטן ברודער – שמואל מאַנדעלסבערג. דאָס בוך איז אַרױס מיט דער הילף פֿון אַ קרײַז פֿאַרערערס פֿון בעלאַ מאַנדעלסבערג־שילדקרױט. בעלאַ האָט חתונה געהאַט אין 1935 און זי האָט זיך אונטערגעשריבן מיט דעם טאָפּעלן נאָמען. איר זענען נישט באַשערט געװען קײן סך גליקלעכע יאָרן. זי איז אומגעקומען אין מייַדאַנעק אין 1943, נאָך שרעקלעכע עינויים און יסורים, אָבער עס איז באַװוּסט, אַז זי האָט ביזן סוף פֿון אירע טעג געפֿירט אַ טאָגבוך און אַפֿילו געאַרבעט אױף אַ נײַ אַרומנעמענדיק װערק – װעגן ייִדן אין לובלין.

איך שרײַב נישט קײן אָפּהאַנדלונג װעגן דעם בוך מיט דער אײַנזאַמלונג פֿון בעלאַ מאַנדעלסבערגס פֿאַרבליבענער ירושה. אַ סך איז פֿאַרפֿאַלן געװאָרן. דאָס בוך אַנטהאַלט אַ ביבליאָגראַפֿיע פֿון דער יונגער לובלינער היסטאָריקערינס פֿאַרעפֿנטלעכטע און נאָך נישט פֿאַרעפֿנטלעכטע װערק, אױף פּױליש, העברעיִש און ייִדיש. װעגן װאָס האָט בעלאַ מאַנדעלסבערג נישט געשריבן? װעגן עקאָנאָמישן און רעכטלעכן מצבֿ פֿון לובלינער ייִדן אין זיבעצנטן יאָרהונדערט; װעגן לובלינער ייִדישע האַנטװערקער אין זיבעצנטן יאָרהונדערט; װעגן ספּעציעלע שטײַערן פֿאַר לובלינער ייִדן; װעגן אַן עלילת־דם־פּראָצעס אין 1936. די דאָזיקע געשיכטלעכע אָפּהאַנדלונגען זענען צעװאָרפֿן אין פֿאַרשיידענע זשורנאַלן און ביכער.

בעלאַס פֿאָרשונגען האָבן אָנגעהױבן צו דערשײַנען און האָבן אַרױסגערופֿן באַדײַטנדיקן אינטערעס אין 1926. מיר איז אַ װוּנדער װאָס אין דעם „לעקסיקאָן פֿון דער נײַער ייִדישער ליטעראַטור“ װערט די יונגע היסטאָריקערין אין גאַנצן נישט דערמאָנט. דערפֿאַר איז מען שולדיק אַ טאָפּעלן דאַנק פֿאַרן מאַנדעלסבערג־בוך, װאָס איז אָקערשט דערשינען אין מדינת־ישׂראל. פֿיר לענגערע אָפּהאַנדלונגען װערן געבראַכט אין דעם בוך, אין אַן אױסגעצײכנטער העברעיִשער איבערזעצונג, מיט נייטיקע באַמערקונגען. עס איז אױך פֿאַראַן אַן אָפּטײל מיט אַ קיצור פֿון בעלאַס װערק אױף ענגליש און עטלעכע מוסטערזײַטלעך פֿון איר סטיל אױף ייִדיש. אַגבֿ, װיל איך דאָ קאָריגירן אַ טעות. אין בוך װערט געגעבן אַ פֿאָטאָגראַפֿיש בילד פֿון מיר, ר׳ משה פֿײַנקינד, בעלאַ מאַנדעלסבערג און מײַן ברודער מרדכיס ערשטער פֿרױ, װאָס איז אומגעבראַכט געװאָרן פֿון די דײַטשן. אונטערן בילד איז אונטערגעשריבן די דאַטע 1926 מיט אַ פֿראַגע־צײכן. די פֿאָטאָגראַפֿיע איז גענומען געװאָרן מיט אַכט יאָר שפּעטער, אין זומער 1934.

Polish-Jewish History

All those who are interested in the history of the Jews of Poland, and in the Jews of Lublin in particular, will welcome the recent publication in Tel Aviv of a book entitled Meḥkarim le-toldot yehudey Lublin [Studies in the History of the Jews of Lublin]. The work includes an introduction by three historians, Nachman Blumental, Raphael Mahler, and Nachman Korn, as well as Bella’s surviving brother, Shmuel Mandelsberg. The book was published with the support of a circle of individuals who had great respect for Bella Mandelsberg-Schildkraut. Bella was married in 1935 and assumed the hyphenated name. But she wasn’t destined for many happy years. She was killed in Majdanek in 1943, after great suffering and torture. But it is also known that, until her final day, she kept a diary and was even working on a new, comprehensive work on the Jews of Lublin.

This is not a review of the book which collects what is left of Bella Mandelsberg’s work. So much is missing. The volume includes a bibliography of the young Lublin historian’s published and unpublished work in Polish, Hebrew, and Yiddish. What did Bella Mendelsberg not write about? She wrote about the economic and legal situation of the Jews of Lublin in the seventeenth century; about Jewish artisans in the seventeenth century; about special taxes levied on Lublin’s Jews; and about a blood libel trial in 1636. These historical studies are dispersed among several different journals and books.

Bella’s research started being published in 1926 and immediately received significant interest. It is a surprise to me that the young historian’s name is not mentioned in the Lexicon of New Yiddish Literature. The publishers of the Mandelsberg book in Israel are therefore doubly owed our gratitude. Four long studies appear in the book in an excellent Hebrew translation with very useful annotations. There is also a section with a short summary of Bella’s work in English and a few exemplary pages of her style in Yiddish. Nevertheless, I want to correct a mistake here. In the book there is a photograph of me, Reb Moshe Feinkind, Bella Mandelsberg, and my brother Mordkhe’s first wife, who was murdered by the Germans. Under the photograph the date is stated as 1926 with a question mark. The photograph was actually taken eight years later, in the summer of 1934.

MLA STYLE
Glatstein, Jacob. “A Jewish Historian from Lublin.” In geveb, January 2017: Trans. Sunny Yudkoff and Saul Noam Zaritt. https://ingeveb.org/texts-and-translations/a-jewish-historian-from-lublin.
CHICAGO STYLE
Glatstein, Jacob. “A Jewish Historian from Lublin.” Translated by Sunny Yudkoff and Saul Noam Zaritt. In geveb (January 2017): Accessed Dec 16, 2018.

ABOUT THE AUTHOR

Jacob Glatstein

ABOUT THE TRANSLATORS

Sunny Yudkoff

Sunny Yudkoff is an assistant professor at the University of Wisconsin-Madison.

Saul Noam Zaritt

Saul Noam Zaritt is an assistant professor of Yiddish Literature at Harvard University. He is currently a senior editor at In geveb and one of the site's founding editors.