Text & Translation

פֿון מגילה לידער

Excerpts from Itsik Manger’s Megile Lider (Megillah Poems)

Itzik Manger

Translation by Hershl Hartman

INTRODUCTION

Czernowitz-born Yiddish poet Itsik Manger (1901-1969) wrote a number of long poems which reimagine biblical stories in contemporary contexts. Best known of these poem cycles is Megile lider (Megillah Poems, Warsaw, 1936), which give new meaning and humanizing perspective to the Book of Esther. During Manger’s lifetime, a musical based on Megile Lider was written and staged in Israel; the song lyrics were slightly adapted from Manger’s poems. Here, translator Hershl Hartman offers a selection of translated lyrics from that musical. 1 1 Hartman’s complete translation was originally published by Yiddishkayt (1998) as a photocopied brochure, available upon request as a .pdf file by contacting [email protected]

פאַר וואָס מרדכי הצדיק האָט געפֿונען חן בײַם מלך

״ווער איז דאָס ייִדל מיטן האָרב,
וואָס דרייט זיך אין מלכס טויער
און וווּ ס׳ריידן און שושקען זיך צוויי,
שטעלט ער אונטער אַן אויער?״

״אוי ביסטו אַ נאַרעלע, קינד,
דאָס ווייסטו נישט אַפֿילו?
מרדכי הצדיק איז דער ייִד,
דער ייִד פֿון דער מגילה.

ער האָט געפֿונען בײַם מלך חן,
בײַ אונדזער מלך, דעם שוטה,
וואָס שיכּורט כּסדר טאָג און נאַכט
און האָט אַ נאָז אַ רויטע.״

״דערפֿאַר, ווײַל ר׳האָט אַ מאָל בײַ נאַכט
אין טויער זיך אונטערגעהערט,
ווי בגתן ותּרש האָבן געזאָגט:
— מיר האָבן דעם מלך אין דר׳ערד!

ער איז אַ טיראַן, אַ פֿינצטערלינג,
אַ רוח׳ן אין זײַן מאַמען!
לאָמיר אים שיטן אין בעכער סם
און לאָמיר אים פֿאַרסמען. —

אַזוי האָבן ביידע אָפּגערעדט
און זענען צעגאַנגען זיך שטילע
און מרדכי האָט דאָס געמסרט אַלץ
מיטן ניגון פֿון דער מגילה.

איז דער מלך געוואָרן אין כּעס
און נישט געהייסן מאַכן קיין שיהות
און הענגען די בונטאַרן די צוויי
אויף צוויי באַזונדערע תּליות.

און צו מרדכי הצדיק האָט ער געזאָגט:
— דו מעגסט אין מײַן טויער האַנדלען
מיט שנורעוואַדלעס און כּשרער זייף,
מיט פּאַסטאַ און מיט מאַנדלען.״

פֿאַרטראַכט זיך דאָס קינד און די מאַמע שווײַגט,
דער אָוונט איז בלאָ ווי אַ תּפֿילה —
און נאָר די פֿליגן אויף דער וואַנט
זשומען שטיל די מגילה.

Why Mordkhe The Wise Charmed the King

“Who is that at the King’s gate?
He looks like a hunch-backed Jew to me.
Wherever two folks whisper and scheme
His big ear is sure to be!”

“O, you are a simpleton, child—
No more sense than a gorilla!
Mordkhe the Wise is that Jew’s name:
The one in the megile.

“He charmed his way in to the king—
Our king, of whom it’s said
That he doesn’t draw a sober breath
And that’s why his nose is red.”

“Because one night he happened to hear,
Through a window, a terrible thing—
The king’s guards, Biksn and Teresh, saying:
‘To hell with our stupid king!”

“He’s a villain and a tyrant,
His birth was his mother’s sin!
Let’s pour poison in his cup
And thereby do him in!”

Thus the two conspirators did scheme
Then went off quiet and still…eh.
And Mordkhe quickly informed on them
To the tune of the pious megile.

The king himself grew quite angry
At those reprehensible fellows
And ordered that the conspirators both
Be hanged—on two individual gallows.

And to Mordkhe the Wise he said:
“You may trade within my bounds
In crummy shoelaces, in kosher soap,
In pasta and in almonds!”

The child is in wonder, the mother, in silence.
The evening is blue and quite still, ah…
And only the flies upon the wall
Buzz softly the words of the megile.

ושתּיס קלאָגליד

וויינט די מלכּה ושתּי
מיט אַ ביטער געוויין,
וואָס זי מוז אַזוי יונג
פֿון דער וועלט אַוועקגיין:

״מײַן טאַטע איז געוועזן
אײַן מעכטיקער פּאַן,
האָט זיך מיר פֿאַרגלוסט
אַ שיכּור פֿאַר אַ מאַן.

מײַן טאַטע האָט מיך געוואָרנט:
ניטע, טאָכטער, ניטע !
נעם בעסער פֿאַר אַ מאַן
דעם כראַביע פֿון ליטע.

כ׳האָב אים נישט געפֿאָלגט,
כ׳האָב אים נישט געהערט,
איצט טו איך ליגן
נײַן איילן אין דר׳ערד.

כ׳האָב אים נישט געפֿאָלגט,
איצט טו איך באַצאָלן.
פֿאַרנעמטס מײַן געוויין,
איר בערג און איר טאָלן!

כ׳האָב געפּרעגלט אײַנגעמאַכטס
און אָנגעפֿילט די סלאָיעס,
איצט מוז איך פֿאַרלאָזן
מײַנע ליכטיקע פּאָקאָיעס.

מײַנע ליכטיקע פּאָקאָיעס
מיט די מעשענע בעטן,
די סאַמעטענע קליידער
מיט די טײַערע העטן.

דער מלך וועט זיך נעמען
אַ יונג, שיין ווײַב
און די ווערעם וועלן עסן
מײַן יונג, שיין לײַב.

ניטע, תּלין, ניטע,
קום נאָך נישט צו גיין,
לאָז מיך נאָך אַ רגע
מיט מײַן ווייטאָג אַליין!

לאָז מיך נאָך אַ רגע
מיטן זונפֿאַרגאַנג!
מײַן יונג, שיין לעבן
טוט מיר זייער באַנג.

מײַן יונג, שיין לעבן
און מײַנע יונגע יאָר,
מײַנע גילדענע רינגען
און מײַנע גילדענע האָר.

ניטע, תּלין, ניטע,
מאַך נאָך נישט נאַכט,
ביז כ׳וועל נישט האָבן
כאָטש איין מאָל געלאַכט.״

אַזוי וויינט די מלכּה ושתּי
מיט אַ ביטער געוויין,
וואָס זי מוז אַזוי יונג
פֿון דער וועלט אַוועקגיין.

Vashti’s Lament

Queen Vashti sobs
With bitter tears
Over leaving this world
In the prime of her years.

“My father was a Lord
And powerful, by God,
But a drunkard as a husband
Went and got my nod.

“My father sadly warned me:
‘Be careful, daughter, choosing—
The Duke of Lithuania
Would have less chance of losing.’

“But I wouldn’t listen
And I wouldn’t hear.
Now six feet of earth’s
My awful fate, I fear.

“I wouldn’t obey him.
Now I must pay the bill…
O, list’ to my sobs,
You valleys and hills!

“I have fried up preserves
And capped the jars with rings;
Now I must lose
All my lovely things!

“All my lovely things
And all my brass beds…
My silken clothes
And the hats for my head!

“The King will soon find him
A young, fair wife—
And ugly worms will end
My young, fair life!

“Not yet, hangman, mercy;
Curb your heart of stone…
Leave me yet some moments
With my heartache, alone.

“Leave me yet a moment—
The sun’s not down as yet.
My young, fair life
Causes such regret.

“Ending my pretty life
Cannot be fair—
I’ve got golden rings!
I’ve got golden hair!

“Not yet, hangman, mercy;
Don’t bring on the night—
Let me laugh just one more time
With all my girlish might!”

So sobs Queen Vashti
With bitter tears
Over leaving this world
In the prime of her years.

דער מלך אַחשורוש נאָכן אַטענטאַט

דער מלך שטייט אין די גאַטקעס
בײַם אָפֿענעם פֿענצטער און טראַכט:
אַזוי פֿיל ליכטיקע שטערן
פֿאַרמאָגט די זומערנאַכט.

ער אָטעמט טיף: ס׳אַ מחיה
צו לעבן אויף דער ערד,
צו טרינקען ווײַן און צו הורן
און פֿאָכען מיט דער שווערד.

אוי, וואָס וואָלט געווען, אַ שטייגער,
ווען דער משוגענער יונגער-מאַן
וואָלט אים אויף טויט דערהרגעט
— וואָס וואָלט געוועזן דאַן?

ער וואָלט אַצינד געלעגן
נײַן איילן טיף אין דר׳ערד
און וואָלט נישט געזען די שטערן
און די פֿייגל נישט געהערט.

זײַן אסתּר וואָלט אפֿשר געגאַנגען
אַ יאָר אין טרויער געהילט.
און אפֿשר נישט? — אפֿשר תּיכּף
מיט אַ צווייטן אַ ליבע געשפּילט.

צו אים וואָלט געקומען בלויז ושתּי:
״סקאָצל קומט, מײַן מאַן!
וואָס מאַכט עפּעס מײַן קאַנאַריקל
און ווער שפּילט אויף מײַן פֿאָרטעפּיאַן?״

ער שוידערט. גערעכט איז המן,
מע דאַרף טאַקע מאַכן אַן עק.
מאָרגן נאָך , ניין — טאַקע תּיכּף
שיקט ער די בריוו אַוועק.

ער זעצט זיך אַוועק בײַם שרײַבטיש
און אָטעמט שווער און טיף,
ער שפּײַט אַרײַן אין טינטער
און חתמעט אונטער די בריוו.

King Akhashveyrosh After the Assassination Attempt

The king stands in his skivvies
At the open window, stage right:
“So many lovely, bright stars
To see on a summer’s night.”

It’s a pleasure, it’s a pleasure
To live in the world, I say:
To pour down wine, to whore about
To swing a sword at play!

What might have been, I wonder,
If that crazy tailor youth
Had killed me dead this morning:
Would I be dead, forsooth?

I would now be lying
Six feet underground…
Not seeing the brilliant starlight,
Not hearing the bird-song sound.

My Esther might maybe spend a year
In mourning widow’s weeds—
Or perhaps find another tomorrow
To fill her certain needs.

I’d meet up with Vashti!
“Look who’s coming hither!
And how is my little canary?
Still tinkling on my zither?!”

He’s really right, that Haman:
It’s time to finish them off!
Tomorrow—no, right now—
I’ll send the letters off.

I’ll sit me down at my desk here,
(My breath is coming fast…)
I’ll spit into the inkwell
And sign the letters at last.

מען פֿירט המנען צו דער תּליה

צעעפֿנט די פֿענצטער,
צעפּראַלט די טירן,
מען טוט המן הרשע
איבער די גאַסן פֿירן.

מע טוט אים פֿירן,
מען טוט אים ברענגען
אויפֿן מאַרק צו דער תּליה,
דאָרט וועט מען אים הענגען.

״תּלין, תּלין,
ווייסט דאָך, ווער איך בין —
לאָז מיך כאָטש געזעגענען
מיט מײַנע זין!״

״דײַנע זין, דײַנע זין
וועט מען צו דיר ברענגען
און מען וועט זיי מיט דיר
אין איינעם אויפֿהענגען.״

נאָר פֿאַרשטאָפּט מיר די אויערן
— איך טו אײַך באַשווערן —
אַז איך זאָל פֿאַרשפּאָרן
דעם גראַגער צו הערן.״

אַזוי טענהט דער רשע.
בשעת ער גייט —
און ס׳לאַכן און שפּעטן
קינד און קייט.

Haman Is Led to the Gallows

Open the windows—
Your doors, open wide:
Haman the Evil
Is on his last ride!

He’s being led,
His chains are clanging!
And on the gallows
He’ll soon be hanging!

HAMAN: Hangman, hangman,
You know who now comes—
Let me at least bid farewell
To my dear sons, O my dear sons.

HANGMAN: You dear sons, you dear sons,
Will at once be brought t’you—
And they will, along with you
Go to the gallows, too!

HAMAN: Stop up my ears
Hangman, my dear—
So I’ll not be forced
The gragger to hear!

At Haman’s downfall let’s all laugh
‘Til we have to cross our knees!
Children laugh and old folks, too—
All sing in merry keys!

MLA STYLE
Manger, Itzik. “Excerpts from Itsik Manger's Megile Lider (Megillah Poems).” In geveb, February 2018: Trans. Hershl Hartman. https://ingeveb.org/texts-and-translations/excerpts-from-itsik-mangers-megile-lider-megillah-poems.
CHICAGO STYLE
Manger, Itzik. “Excerpts from Itsik Manger's Megile Lider (Megillah Poems).” Translated by Hershl Hartman. In geveb (February 2018): Accessed May 24, 2018.

ABOUT THE AUTHOR

Itzik Manger

ABOUT THE TRANSLATOR

Hershl Hartman

Hershl Hartman is the Secular Jewish vegvayzer/Leader and Education Director of the Sholem Community in Los Angeles.