Texts & Translation

אַ קאַפּיטל כעלמער געשיכטע

The Rise and Fall of King Vaizatha of Chelm or How Chelm Remained Penniless

Isaac Bashevis Singer

Translation by David Stromberg

INTRODUCTION

To read the trans­la­tor’s intro­duc­to­ry essay click here.

To down­load a PDF of this text and trans­la­tion click here.

נישט אַלע װייסן דערפֿון, נאָר כעלעם האָט אַ מאָל געהאַט אַ מלך. געהייסן האָט ער ויזתא דער ערשטער. ויזתא איז נישט בלױז געװען אַ ויזתא, נאָר אױך זייער אַ בייזער, אומגעהױער שטרענג מיט זײַנע אונטערטאַנען. ער האָט אָנגעטאָן אַזױנע צרות אין כעלעם, אַז ס'האָט נישט געפֿעלט אַ סך, אַז כעלעם זאָל אונטערגיין צוליב אים. ס'איז דערגאַנגען דערצו, אַז ס'איז געװאָרן אַ רעװאָלוציע אין כעלעם און ויזתא האָט געמוזט אַראָפּ פֿון בענקל.

ויזתא האָט נישט געהאַט קײן חכמים, װאָס מיט זיי האָט ער זיך באַראָטן. װען ס'איז אים עפּעס אײַנגעפֿאַלן אַ געדאַנק װי אַזױ צו פֿאַרבעסערן די לאַגע אין כעלעם איז דאָס באַלד געװאָרן אַ געזעץ. װי אַ סך אַנדערע טיראַנען פֿאַר אים און נאָך אים האָט ויזתא מיקלאָמפּערשט געװאָלט טאָן גוטס, אָבער דאָס גוטע איז אַרױס שלעכט.

אויף איבערצוגעבן די גאַנצע געשיכטע פֿון ויזתא דעם ערשטן, װאָלט מען געדאַרפֿט אָנשרײַבן אַ דיק בוך. אַזאַ בוך האָט געשריבן דער באַרימטער שרײַבער דלפֿון. מיר דאָ װעלן בלויז איבערגעבן אייניקע פֿאַקטן וועגן ויזתא און זײַן הערשאַפֿט.

איידער ויזתא איז געקומען צו דער מאַכט איז כעלעם געװען אַ שטילע שטאָט. ס'זענען דאָרט געװען אַ פּאָר גבֿירים, אַ סך אָרעמע־לײַט, װי אין אַלע אַנדערע שטעט. געהערשט האָבן דאַמאָלס זעקס חכמים. װען כעלעם האָט געהאַט אַ פּראָבלעם, איז מען אַװעק צו די זעקס חכמים זיי זאָלן געבן אַן עצה. די חכמים זענען אַלע געווען פֿויל און ס'האָט געדויערט זייער לאַנג ביז זיי האָבן באַהאַנדלט די פּראָבלעם. עס איז אַלע מאָל אויסגעקומען אַזױ אַז די חכמים זענען געווען צעטיילט אין זייער מיינונג גלײַך אויף גלײַך. דרײַ חכמים האָבן געזאָגט, אַז ס'איז טאָג און די אַנדערע דרײַ האָבן געזאָגט אַז ס'איז נאַכט. אַזױ װי אַ געזעץ האָט געקאָנט אַרױסגעגעבן װערן בלויז דורך אַ מערהייט, זענען יאָרן אַװעק און קיין שום נײַ געזעץ איז נישט געשאַפֿן געװאָרן. אַלץ איז געבליבן בײַם אַלטן. די גבֿירים זענען געװאָרן אַלץ רײַכער, די אָרעמע־לײַט — אַלץ אָרעמער. די מערסטע כעלעמער גבֿירים זענען געווען זייער קאַרג און זיי האָבן נישט אויסגעגעבן זייער געלט, נאָר עס געהאַלטן אין די שטיוול. פֿרײַטיק, ווען זיי זענען געגאַנגען אין באָד אַרײַן, האָבן זיי געלאָזט די שטיװל אין פֿאָדערהױז און גנבֿים האָבן דאָס געלט צוגעגנבֿעט. די גנבֿים װאָלטן געװאָרן שטיין רײַך, אָבער די גנבֿים אַלײן פֿלעגן אױך גיין אין באָד אַרײַן און אַנדערע גנבֿים האָבן דאָס בײַ זיי צוגעגנבֿעט. ווער עס זענען געווען די לעצטע גנבֿים און װאָס זײ האָבן געטאָן מיט דעם געלט, איז נישט באַקאַנט ביז הײַנט, עס איז אַ סבֿרא, אַז זיי זענען אַװעק מיט דעם געלט קיין אַמעריקע און דערפֿון איז אַמעריקע אַזױ רײַך.

ויזתא איז געװען פֿון פֿאַך אַ קצבֿ, ער איז אויך געווען דער תּלין פֿון כעלעם. אָבער יאָרן זענען אַריבער און ויזתא האָט נישט געהאַט קיין געלעגנהייט אָפּצוהאַקן בײַ עמעצן דעם קאָפּ דערפֿאַר, װײַל די חכמים פֿון כעלעם זענען קיין מאָל נישט געווען אײַנשטימיק אין קיין שום זאַך. בלויז אין איין פֿאַל האָבן די חכמים געמאַכט אַ פּשרה. עס איז געווען אין כעלעם אַ מערדער, װאָס פֿלעגט אַרומגיין אין די נעכט, באַרױבן די לײַט און דערנאָך זײ דערשטיקן. װען מ'האָט אים ענדלעך געכאַפּט און אים געשטעלט פֿאַר אַ געריכט, האָבן די כעלעמער חכמים נישט געקאָנט אײַנשטימען װאָס מע זאָל מיט אים טאָן. דרײַ האָבן געהאַלטן, אַז מע דאַרף אים אָפּהאַקן דעם קאָפּ. די אַנדערע דרײַ האָבן געהאַלטן אַז מע דאַרף אים דעם קאָפּ נישט אָפּהאַקן. נאָך לאַנגע רייד איז מען געקומען צו אַ פּשרה: מע זאָל אים אָפּהאַקן אַ האַלבן קאָפּ. ויזתא האָט אויסגעפֿירט דעם אורטייל און ער האָט דערפֿאַר באַקומען דרײַ גראָשן.

נישט לאַנג נאָך דעם האָט ויזתא צונויפֿגענומען אַ בינטל קצבֿים און זיי האָבן פֿאַרכאַפּט די מאַכט אין כעלעם. די זעקס חכמים האָט ויזתא געלאָזט קעפּן. עס איז אַנטשטאַנען די מלוכה פֿון ויזתא דעם ערשטן.

קודם־כּל האָט ויזתא זיך געלאָזט אויסבויען אַ פּאַלאַץ. ער האָט זיך באַנוצט דערבײַ מיט שקלאַפֿן־אַרבעט. ויזתא האָט אַרױסגעגעבן אַ געזעץ, אַז אַלע יענע, װאָס װױנען נישט אין כעלעם גופֿא, נאָר אין די הינטערשטעט זענען קנעכט. ער האָט באַקומען אַ סך קנעכט און זיי האָבן פֿאַר אים געבויט אַ פּאַלאַץ. דערנאָך האָט ויזתא גענומען זעקס װײַבער. ער האָט זיך געלאָזט מאַכן אַ קרוין מיט הונדערט גלעקלעך און װען ויזתא איז געגאַנגען מיט דער קרוין אויפֿן קאָפּ, האָבן די גלעקלעך געקלונגען. ויזתא האָט געהאַלטן, אַז ס'איז אַן אומכּבֿוד פֿאַר אַ קעניג צו טראָגן אַ פּאַסיק אויף די הױזן אָדער שלייקעס. צװײ קנעכט זענען מיטגעגאַנגען מיט אים און צוגעהאַלטן זײַנע הױזן זיי זאָלן נישט אַראָפּפֿאַלן.

ווען ויזתא האָט אײַנגעזען, אַז ער איז זיכער מיט דער מאַכט, האָט ער באַשלאָסן צו פֿאַרבעסערן די לאַגע אין כעלעם. ער האָט געהאַט די אַמביציע כעלעם זאָל װערן גרויס, רײַך, שטאַרק. ער האָט זיך אויסגעדריקט, אַז אַ צײַט װעט קומען װען כעלעם אונטער דער הערשאַפֿט פֿון ויזתא װעט געוועלטיקן איבער אַלע שטעט פֿון דער וועלט.

װי שוין דערמאָנט, זענען אין יענער צײַט געווען זייער פֿיל אָרעמע־לײַט אין כעלעם. עס איז געקומען צום קעניג אַ דעלעגאַציע און זײ האָבן געזאָגט:

— אַדוני ױזתא, מיר און די מערסטע כעלעמער פֿאַרדינען נישט גענוג אויסצוהאַלטן אונדזערע ווײַבער און קינדער. װאָס זאָלן מיר טאָן?

ויזתא האָט געפֿרעגט:

— פֿאַרדינט איר גענוג אויסצוהאַלטן זיך אַליין?

— פֿאַר אונדז אַלײן װאָלט געקלעקט.

— אויב אַזױ, גיב איך אַרױס אַ געזעץ, אַז אַלע אָרעמע־לײַט זאָלן זיך גטן מיט די װײַבער — האָט ויזתא געזאָגט. — װי באַלד איר װעט נישט האָבן קיין װײַבער, װעט איר פֿאַרשפּאָרן זיי אויסצוהאַלטן און אַלץ װעט זײַן גוט און ווויל.

װען עס איז געװאָרן באַקאַנט אין כעלעם, אַז אַלע אָרעמע־לײַט מוזן זיך גטן מיט די װײַבער, איז געװאָרן אין כעלעם אַ גרױס געשרײ און אַ געווײן. אָבער ויזתאס משרתים, די געוועזענע קצבֿים און איצטיקע תּלינים, זענען אומגעגאַנגען פֿון הױז צו הויז און געצוווּנגען די אָרעמע־לײַט צו גטן זייערע װײַבער. אַזױ װי געגטע פּאָרלעך קענען נישט בלײַבן וווינען צוזאַמען און אַזוי װי ס'איז גראָד געווען װינטער און מ'האָט די װײַבער מיט די קינדער נישט געקאָנט אַרױסטרײַבן אין גאַס, האָבן די מענער געמוזט פֿאַרלאָזן די הײַזער.

אָבער װוּ זאָלן װוינען די מענער?

ויזתא האָט געפֿונען אַן עצה: די מענער זאָלן אַװעק אין װאַלד, אױסהאַקן ביימער און אויפֿבויען אַ באַראַק.

ס'איז נישט לײַכט צו האַקן ביימער אין מיטן װינטער און צו בויען אַ באַראַק. אַ סך מענער האָבן זיך פֿאַרקילט און געהוסט. אַחוץ דעם האָבן די װײַבער מער נישט געקראָגן קיין געלט פֿון זייערע מענער און זיי מיט די קינדער האָבן געהונגערט. אַ דעלעגאַציע ווײַבער איז אַװעק צום קעניג ויזתא מיט אַ קלאָג, אַז כעלעם האַלט בײַם אונטערגיין.

ויזתא האָט געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ, אַלע גלעקלעך פֿון זײַן קרוין האָבן זיך צעקלונגען, און ער האָט געזאָגט:

— זאָלן די מענער און די װײַבער צוריק חתונה האָבן.

די מענער האָבן איבערגעלאָזט דעם נישט־פֿאַרענדיקטן באַראַק און האָבן צוריק חתונה געהאַט מיט די ווײַבער. עס איז געװען אַ מינהג אין כעלעם, אַז אַ חתן אַרבעט נישט די ערשטע דרײַסיק טעג נאָך דער חתונה און אַזױ װי די כעלעמער זענען אַלע געווען זייער פֿויל, האָבן זיי זיך געהאַלטן בײַ דעם מינהג זייער שטאַרק. כעלעם האָט געפֿײַערט אַ דרײַסיק־טאָגיקן יום־טובֿ, אָבער ס'איז נישט געווען װאָס צו עסן. די בעקערס האָבן נישט געבאַקן. די האָלצהעקערס האָבן נישט געהאַקט קיין האָלץ. די קרעמער האָבן פֿאַרמאַכט די קראָמען. ס'איז געװאָרן אַ הונגער אין כעלעם.

ויזתא האָט געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ. די קרוין האָט זיך צעקלונגען מיט אַלע גלעקלעך און ער האָט געזאָגט:

— זאָל דער יום־טובֿ אָפּגעלײגט װערן אויפֿן זומער. זומער קאָן מען קריגן אין װאַלד יאַגדעס, בערעלעך, שװאָמען. ווינטער איז צו קאַלט צו פֿאַסטן. זאָלן גלײַך די כעלעמער חתנים זיך װידער נעמען צו דער אַרבעט.

די כעלעמער מענער האָבן זיך גענומען צוריק צו דער אַרבעט, אָבער דער דלות איז געבליבן דלות. נישט דאָס גטן זיך און נישט דאָס חתונה האָבן האָט געהאָלפֿן.

ויזתא האָט געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ, אַלע גלעקלעך פֿון דער קרוין האָבן זיך צעקלונגען און ער האָט אַרױסגעגעבן אַ נײַ געזעץ:

— פֿון הײַנט אָן און ווײַטער קריגט יעדער אַרבעטער אין כעלעם דאָס טאָפּלטע געלט פֿאַר זײַן אַרבעט. אויב אַ האָלצהעקער האָט געקראָגן דרײַ גראָשן פֿאַר צעהאַקן אַ פֿור האָלץ, זאָל ער איצט קריגן זעקס גראָשן. אױב אַ שוסטער האָט געקראָגן צוויי גולדן פֿאַר אַ פּאָר שיך, זאָל ער איצט קריגן פֿיר גולדן. אַזוי אַרום וועלן די אָרעמע־לײַט פֿאַרדינען טאָפּלט און דער דלות אין כעלעם װעט פֿאַרשווינדן.

אין כעלעם איז געװאָרן אַ גרויסע שׂימחה. דער עיקר האָבן זיך געפֿרייט די אָרעמע־לײַט. מ'האָט געזען מאַנסלײַט און ווײַבער טאַנצן אין דרויסן אין שניי, פּאַטשן מיט די הענט און רופֿן:

— לעבן זאָל אונדזער קעניג ויזתא!

אָבער די שׂימחה האָט נישט לאַנג געדויערט. ערשטנס האָט כעלעם נישט געהאַט גענוג געלט צו צאָלן אַזוינע הויכע פּרײַזן. אַחוץ דעם איז געװאָרן אַ יקרות: אַ האָלצהעקער האָט טאַקע געקראָגן זעקס גראָשן פֿאַר צעהאַקן אַ פֿור האָלץ, אָבער װען ער איז געגאַנגען צו אַ שוסטער און געפּרוּווט באַשטעלן אַ פּאָר שטיוול, האָט מען פֿאַרלאַנגט פֿון אים פֿיר גולדן. די ווירטסלײַט האָבן פֿאַרלאַנגט מע זאָל זיי העכערן דאָס דירה־געלט. די קרעמערס האָבן געפֿאָדערט העכערע פּרײַזן פֿאַר סחורה. װען ויזתא האָט זיך דערוווּסט װאָס עס טוט זיך אָפּ אין כעלעם, האָט ער איבערגעטראַכט די לאַגע, געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ, אַז אַלע גלעקלעך אין דער קרוין האָבן געקלונגען, און געזאָגט:

— די פּרײַזן מוזן בלײַבן די זעלבע. ווער ס'וועט העכערן דעם פּרײַז פֿון סחורה, מוז גיין אין תּפֿיסה.

נו, אָבער דאָס געזעץ האָט נישט געהאָלפֿן. אַפֿילו די שטראָפֿן האָבן נישט געהאָלפֿן. סחורות זענען געװאָרן אַלץ טײַערער. אַ צאָל סוחרים האָבן באַהאַלטן זייער סחורה. אין כעלעם איז געװאָרן אַ יקרות און אַ הונגער.

ווען ויזתא האָט זיך דערוווּסט, אַז דאָס געזעץ העלפֿט נישט, האָט ער אַ שאָקל געטאָן מיטן קאַפּ, אַז אַלע גלעקלעך אין דער קרוין האָבן געקלונגען, און ער האָט געזאָגט:

— ס'איז קלאָר, אַז אַלע צרות קומען פֿון געלט. דערפֿאַר באַשטים איך, אַז פֿון הײַנט אָן און װײַטער װעט געלט פֿאַרלירן יעדע װערט אין כעלעם. דאָס גאַנצע געלט מוז מען ברענגען צו מיר. אין דרײַ טעג צײַט מוז כעלעם בלײַבן אָן געלט.

— אויב, אַזױ, ויזתא, װי אַזױ װעט מען קויפֿן סחורה? װי אַזױ װעט מען קריגן באַצאָלט פֿאַר אַרבעט?

דער קעניג האָט איבערגעטראַכט אַ װײַל און געזאָגט:

— קיין געלט קאָן מען נישט עסן. פֿון הײַנט אָן און װײַטער וועלן אַלע אַרבעטער ברענגען זייער אַרבעט צו מיר און מײַנע מענטשן װעלן צעטיילן די סחורות יעדן לױט זײַן באַדערפֿעניש. װי באַלד עס װעט נישט זײַן קיין געלט, װעלן נישט זײַן קיין רײַכע און קיין אָרעמע־לײַט, און קיינער װעט קיינעם נישט מקנא זײַן, כעלעם װעט ווערן אַ גן־עדן אויף דער וועלט.


Not everyone knows it, but Chelm once had a king. He was called Vaizatha the First, and not only was he a fool, but he was also extremely strict with his subjects. Vaizatha had no sages with whom to seek council. As soon as an idea struck him about how to improve the situation in Chelm, he immediately made it into a law. Like many tyrants who came before and after him, Vaizatha supposedly intended to do good, but the good always came out bad. He caused so much suffering in Chelm that it was nearly lost under his rule. It got to the point that there was a revolution in Chelm and Vaizatha had to give up the throne.

But telling a detailed history of Vaizatha the First would mean writing a long book. Such a book was written by a famous writer named Dalphon. Here we will only offer a few select facts about Vaizatha and his reign.

Until Vaizatha came to power, Chelm had been a peaceful town. It had a few wealthy men and many poor people, like in every other town. It was ruled over by six sages. Whenever there was a problem in Chelm, people went to the six sages asking for advice. The sages were all lazy, and it took them a very long time to deal with problems. In the end, the sages were always of split minds, right down the middle. Three sages said it was day, and the other three said it was night. Since laws could only be passed by a majority, years went by without any new laws being passed. Everything remained as it had been in the past. The rich got richer, and the poor, poorer. Most of Chelm’s rich were very stingy, and they never spent their money, keeping it in their boots. On Fridays, when they went to the baths, they would leave their boots in the hallway, and thieves would steal the money. The thieves might have become stinking rich, but they, too, went to the baths, and other thieves came and stole the money from them. Who the last thieves were and what they did with the money remains a mystery to this day. It’s suspected that they left with the money for America and that’s why America is so rich.

By trade, Vaizatha was a butcher, and he was also the executioner of Chelm. But years had gone by and Vaizatha hadn’t had the chance to chop off anyone’s head, since the sages of Chelm could never agree on anything. Only in one case did the sages of Chelm reach a compromise. There was a murderer in Chelm who would go around at night, robbing people and strangling them. When they finally caught him and put him on trial, the sages of Chelm could not decide what to do with him. Three believed that he should have his head chopped off. The other three believed that he should not have his head chopped off. After much discussion they reached a compromise: they should chop off half of his head. Vaizatha carried out their sentence and got three groschen for his trouble.

Not long after this, Vaizatha gathered a few butchers together, and they took power in Chelm. Vaizatha put the six sages to death. And so arose the kingdom of Vaizatha the First.

The first thing Vaizatha did was to have a palace built for himself. For this he used slave labor. Vaizatha passed a law that anyone who did not live inside Chelm itself, but rather on its outskirts, were slaves. He acquired many slaves and they built him a palace. Then Vaizatha took six wives. He had a crown made for himself with a hundred bells and when he walked with the crown on his head, the bells all rang. Since Vaizatha believed it was disgraceful for a king to walk around with a belt or a pair of suspenders, two slaves followed him around to hold up his pants so that they wouldn’t fall.

When Vaizatha was secure in his power, he decided to improve the situation in Chelm. He had one ambition—to make Chelm great, rich, powerful. He proclaimed that a time would come when Chelm, under his leadership, would rule over all the cities in the world.

As already mentioned, there were many poor people in Chelm during this period. And one day they formed a delegation and came to the king.

“Lord Vaizatha,” they said, “we—and the majority of Chelm—do not earn enough to support our wives and children. What should we do?”

Vaizatha answered, “Do you earn enough to support yourselves?”

“For us alone it would suffice.”

“If so, then I will issue a decree that all poor men should divorce their wives,” Vaizatha said. “As soon as you have no wives, you will no longer have to support them, and everything will be well and good.”

As soon as it became known in Chelm that all poor men had to divorce their wives, the whole town was filled with great crying and wailing. But Vaizatha’s footmen, the former butchers and current hangmen, went from house to house and forced the poor men to divorce their wives. Since the divorced couples were forbidden from living under one roof, and since it happened to be winter and the wives and children could not be driven out onto the street, the men had to leave their houses. But where were the men supposed to live?

Vaizatha had a solution: the men should go into the forest, cut down some trees, and build a barracks. It’s not easy to chop down trees and build a barracks in winter. Many of the men caught colds and began coughing. And then the wives no longer got money from their husbands, and so they and the children went hungry. A delegation of wives went to King Vaizatha lamenting that Chelm would soon go under.

Vaizatha shook his head, all the bells on his crown rang out, and he said, “Let the men and the women remarry.”

The men left the unfinished barracks behind and remarried the wives. There was a custom in Chelm that a groom did not work during the first thirty days after his wedding, and since the people of Chelm were all very lazy, they were quite strict about observing this custom. Chelm celebrated a thirty-day holiday. But there was nothing to eat. The bakers didn’t bake. The woodcutters didn’t cut wood. The shopkeepers closed their shops. A hunger spread through Chelm.

Vaizatha shook his head, the crown rang with all its bells, and he said, “The holiday will be put off until summer. In the summer, you can pick berries, currants, and mushrooms in the forest. In winter it’s too cold to fast. The grooms of Chelm must immediately get back to work.” The men of Chelm went back to their jobs, but poverty remained poverty. Neither divorce nor marriage helped.

Vaizatha shook his head, all the bells on his crown rang out, and he passed a new law.

“From this day on, workers in Chelm will receive twice as much for their work. If a woodcutter used to get three groschen for cutting down a wagon-full of timber, he will now get six groschen. If a shoemaker used to get two gilden for a pair of shoes, he will now get four gilden. This way the poor people of Chelm will earn twice as much and poverty will be eradicated.”

There was a great celebration in Chelm. The poor were especially joyful. You could see men and women dancing out in the snow, clapping their hands, and calling out: “Long live our King Vaizatha!”

But the celebration didn’t last long. First, Chelm did not have enough money to pay such high prices. Besides, everything became expensive. A woodcutter did indeed get six groschen for cutting down a wagon-full of timber, but when he went to the shoemaker and tried to order a pair of boots, he was charged four guilders. The landlords wanted to raise the rent. The shopkeepers asked higher prices for their goods. When Vaizatha found out what was going on in Chelm, he thought about the situation, shook his head so that all the bells on his crown rang, and said, “The prices have to remain the same. Anyone who raises the prices of goods will be imprisoned.”

But the decree didn’t help. Not even the punishments helped. Prices on goods rose all the same. A number of merchants hid their goods. In Chelm there was now both inflation and hunger.

When Vaizatha found out that the decree hadn’t helped, he shook his head so that all the bells on the crown rang out, and said, “It’s clear that all suffering comes from money. I decree that from this day on, all money will lose its value in Chelm. All money must be brought to me. In three days, Chelm shall be without any money.”

“But Vaizatha, how will people buy goods? How will they be paid for their work?”

The king thought about it for a while and said, “People can’t eat money. From this day on, all workers will bring their work to me, and my men will split up all the goods according to each person’s needs. When there’s no money, there will be no rich and no poor, and no one will envy anyone else. Chelm will be a paradise on earth.”


די נײַעס אַז געלט האָט פֿאַרלױרן יעדע װערט און אַז ס'וועלן מער נישט זײַן קיין אָרעמע און רײַכע האָט זיך גיך פֿאַרשפּרײט איבער כעלעם. די אָרעמע־לײַט האָבן געטאַנצט איבער די גאַסן און גערופֿן:

— פֿון הײַנט אָן װעלן אַלע זײַן אָרעמע־לײַט!

און זײ האָבן גערופֿן:

— לעבן זאָל אונדזער קעניג ויזתא דער גרויסער!

די גבֿירים האָבן אױסגעגראָבן גריבער און באַגראָבן דאָס גאָלד, דאָס זילבער און אַלע װערטפֿולע חפֿצים. װען ויזתאס לײַט זענען געקומען צונעמען בײַ די גבֿירים זייער געלט, האָבן זײ געפֿונען ליידיקע קאַסעס.

אויף ויזתאס באַפֿעל האָט מען די גבֿירים אַרױסגעטריבן פֿון די הײַזער און ס'האָבן זיך דאָרט אַרײַנגעצױגן די אָרעמע־לײַט. די גבֿירים זײַנען אַװעק שלאָפֿן אין הקדש.

צו מאָרגנס האָט ויזתא געהייסן אַלע אַרבעטער ברענגען זייער אַרבעט אויף אַ פּלאַץ נעבן פּאַלאַץ. שוסטערס האָבן געבראַכט נישט־פֿאַרענדיקטע שיך, שנײַדערס — אָנגעהױבענע מלבושים. אַ סטאָליער האָט געבראַכט אַ שראַנק אָן טירן. אַ בענדער — אַ פֿאַס אָן רייפֿן. מ'האָט אָנגעלײגט אַ גאַנצן באַרג מיט זאַכן. פֿאַר נאַכט צו האָט ויזתא געהייסן אַז אַלע כעלעמער זאָלן זיך אויסשטעלן אין אַ רייע און ויזתאס לײַט האָבן אויסגעטיילט זאַכן. אַזױ ווי אַלע זאַכן זענען געװאָרן צונויפֿגעמישט און ס'איז צוגעפֿאַלן דער אָװנט, האָט מען נישט געקאָנט געבן די לײַט גענוי װאָס זיי װילן. איינער האָט באַקומען צװיי רעכטע שטיוול און דער אַנדערער — צװײ לינקע שטיװל. אַ מאַנסביל האָט געקראָגן אַ קלייד, און אַ פֿרוי — אַ פּאָר מאַנסבילשע הויזן. אַ כעלעמער װאָס האָט זיך גענייטיקט אין אַ שטול, האָט באַקומען אַ פֿאַס. אַ װײַבל װאָס האָט פֿאַרלאַנגט אַ װיג פֿאַר איר קינד, האָט באַקומען אַ זייגער. דערצו איז די רייע געווען אַזאַ לאַנגע און די צעטיילער אַזױ לאַנגזאַם אַז די כעלעמער זײַנען געשטאַנען אין דער רייע ביז פֿאַרטאָג.

צו מאָרגנס האָבן די כעלעמער אַרבעטער נישט געהאַט קיין כּוח צו אַרבעטן. זיי האָבן אויך נישט געקאָנט קריגן קיין סחורה אויף װאָס צו אַרבעטן. אַ דעלעגאַציע איז אַװעק צו ויזתאן און געטענהט:

— אַדוני ויזתא, אָן געלט קאָן כעלעם נישט אויסקומען.

ויזתא האָט געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ, אַלע גלעקלעך האָבן זיך צעקלונגען און ער האָט געזאָגט:

— זאָל מען דרוקן פּאַפּירן געלט מיט מײַן חתימה און ס'וועט ווידער זײַן געלט אין כעלעם. דאָס געלט װעט צעטײלט װערן אַלע גלײַך. יעדער איינער אין כעלעם װעט קריגן טויזנט ויזתא־טאָלערס.

װען די כעלעמער לײַט האָבן דערהערט די גוטע בשׂורה, איז געװאָרן אַ גרױסע שׂימחה. גאַנץ כעלעם האָט געזאָלט װערן רײַך. ס'האָט נישט לאַנג געדויערט און יעדער כעלעמער האָט געקראָגן טױזנט טאָלער. די לײַט זענען אַװעק אין די געוועלבן קויפֿן סחורה. די ערשטע קונים האָבן אַלץ אױסגעקױפֿט. די אַנדערע האָבן מער גאָרנישט געקראָגן פֿאַר זייער געלט.

אַ דעלעגאַציע איז אַװעק צום קעניג ויזתא מיט אַ טענה אַז מע קאָן פֿאַר דעם געלט גאָרנישט קריגן. דער קעניג ויזתא האָט געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ, אַלע גלעקלעך אין דער קרוין האָבן זיך צעקלונגען און ער האָט געזאָגט:

— ס'זעט אױס אַז טויזנט טאָלער איז צו פֿיל געלט פֿאַר יעדן איינעם. זאָל יעדער כעלעמער צוריקגעבן פֿון די טויזנט טאָלער נײַן הונדערט און נײַנציק. װען יעדער כעלעמער װעט האָבן בלױז צען טאָלער, װעט ער נישט קאָנען קויפֿן אַזױ פֿיל און ס'וועט זײַן סחורה פֿאַר יעדן.

װען די כעלעמער לײַט האָבן געהערט, אַז זיי וועלן ווערן אויס גבֿירים, האָט דאָס זיי זייער פֿאַרדראָסן. אָבער אַ געזעץ איז אַ געזעץ. די כעלעמער האָבן זיך אויסגעשטעלט אין אַ לאַנגער רייע װאָס האָט זיך געצויגן איבער האַלב כעלעם און מ'האָט צוריקגעגעבן דאָס געלט. נישט אַלע האָבן געהאַט גענוג געלט צוריקצוגעבן. אַ סך האָבן געהאַט באַלד אין דער פֿרי אויסגעגעבן זייער געלט אין די קראָמען. ויזתא האָט געהייסן אַז די לײַט װאָס האָבן נישט צוריקגעגעבן נײַן הונדערט און נײַנציק טאָלער, זאָל מען אײַנזעצן אין תּפֿיסה.

— סטײַטש, די תּפֿיסות זענען דאָך פֿול אָנגעפּאַקט מיט גנבֿים, גזלנים און אַנדערע פֿאַרברעכער — האָט געטענהט ויזתאס הויפּט־גענעראַל לעקיש לעקישאָוויטש.

— זאָל מען די גנבֿים און די אַנדערע פֿאַרברעכער אַרױסלאָזן אויף דער פֿרײַ — האָט ויזתא געענטפֿערט. — אָבער בתּנאַי זײ זאָלן געבן אַ װאָרט אַז פֿון הײַנט אָן און ווײַטער וועלן זיי זײַן ערלעכע לײַט.

אַזױ איז געשען. מ'האָט אַלע פֿאַרברעכער אַרױסגעלאָזט פֿון די תּפֿיסות און מ'האָט אַרײַנגעזעצט די יעניקע װאָס האָבן נישט געקאָנט צוריקצאָלן. די גנבֿים האָבן אַלע געגעבן אַן ערנװאָרט אַז פֿון הײַנט אָן און װײַטער װעלן זיי װערן ערלעכע לײַט.

יענע נאַכט זענען די גנבֿים, די רױבער און די מערדער באַפֿאַלן די כעלעמער לײַט און מ'האָט זײ באַגנבֿעט, באַרױבט. אַ צאָל כעלעמער האָט מען דערהרגעט. באַלד אין דער פֿרי װען ויזתא איז אויפֿגעשטאַנען פֿון שלאָף, האָט אים לעקיש לעקישאָװיטש געמאָלדן װאָס די גנבֿים, רױבער און מערדער האָבן אָפּגעטאָן.

— זאָל מען גלײַך אַלע גנבֿים, רויבער און מערדער צוריק אײַנזעצן אין תּפֿיסה! — האָט ויזתא באַפֿױלן.

— סטײַטש, די תּפֿיסות זענען אַזוי אָנגעפּאַקט אַז מע קאָן דאָרט קיין שפּילקע נישט אַרײַנשטעקן — האָט לעקיש לעקישאָװיטש געטענהט.

— זאָל מען גלײַך נעמען בויען אַ נײַע תּפֿיסה — האָט ויזתא גערופֿן.

— װער זאָל בויען? — האָט לעקיש לעקישאָװיטש געפֿרעגט.

— אַזױ װי די תּפֿיסה איז פֿאַר דער טובֿה פֿון די ערלעכע לײַט, זאָלן זיי בויען די תּפֿיסה.

ויזתאס באַאַמטע זענען אַװעק איבערגעבן דעם באַפֿעל מע זאָל אָנהייבן בויען שנעל אַ תּפֿיסה. אָבער די כעלעמער לײַט האָבן געזאָגט: מיר זענען שװאַך פֿון הונגער, מיד פֿון שטיין אין די רייען און מיר האָבן נישט קיין כּוח צו בויען. זאָל מען אונדז געבן צו עסן, װעלן מיר האָבן כּוח צו בויען אַ תּפֿיסה.

ווען ויזתא האָט זיך דערוווּסט אַז די כעלעמער ערלעכע לײַט זאָגן זיך אָפּ צו בויען אַ תּפֿיסה, איז ער געװאָרן זייער אין כּעס און געשריגן:

— דאָס איז סאַבאָטאַזש!

ער האָט געהייסן זײַנע סאָלדאַטן מע זאָל צווינגען די כעלעמער צו בויען די תּפֿיסה.

— ווער װעט זיי צווינגען? — האָט לעקיש לעקישאָװיטש געפֿרעגט. — מיר האָבן נישט גענוג פּאָליצײ װאָס זאָלן אַכטונג טאָן אויף אַזאַ גרױסן עולם סאַבאָטאַזשניקעס.

ויזתא האָט נאָכגעטראַכט, געטאָן אַ שאָקל מיטן קאָפּ אַז אַלע גלעקלעך האָבן זיך צעקלונגען און געזאָגט:

— זאָל מען געבן די גנבֿים, רויבער און מערדער געווער און זיי באַשטימען פֿאַר פּאָליציאַנטן. זיי וועלן אַכטונג טאָן אַז די ערלעכע לײַט זאָלן בויען די תּפֿיסה.

ווען די גנבֿים, רויבער און מערדער האָבן דערהערט אַז זיי וועלן קריגן געווער פֿון קעניגלעכן אַרסענאַל, זענען זיי געװאָרן זייער פֿריילעך, און גערופֿן:

— פֿון אַלע ויזתאס װאָס האָבן װען ס'איז געלעבט, איז אונדזער ויזתא דער גרעסטער ויזתא!

באַלד זענען זיי אַלע געװאָרן באַוואָפֿנט מיט שווערדן, שפּיזן און װאָס נאָר מ'האָט געקאָנט קריגן אין דעם כעלעמער אַרסענאַל.

יענע נאַכט האָבן די כעלעמער פֿאַרברעכער צוגענומען בײַ די כעלעמער לײַט דאָס לעצטע ביסל האָב־און־גוטס. מ'האָט אױפֿגעבראָכן אַלע שענקען און מ'האָט געטרונקען און געהוליעט ביז טאָג. אַ צאָל הײַזער האָט מען אונטערגעצונדן. גאַנץ פֿרי האָבן די פֿאַרברעכער אַרומגערינגלט ויזתאס פּאַלאַץ און פֿאַרלאַנגט ויזתא זאָל צו זיי אַרויסקומען.

ויזתא איז געשמאַק געשלאָפֿן און ווען לעקיש לעקישאָװיטש האָט אים אויפֿגעוועקט, איז ער געװאָרן זייער אין כּעס. פֿון צעמישטקייט האָט ער אָנגעטאָן די קרוין פֿאַרקערט. די צוויי קנעכט װאָס האָבן געוויינטלעך צוגעהאַלטן די קעניגלעכע הויזן, זענען איבער נאַכט געהאַט אַװעק אַהיים צו זײערע װײַבער און קינדער און ויזתא האָט געמוזט אַלײן צוהאַלטן די הױזן — אַ גרויסער בזיון פֿאַר אַ קעניג. װען דער קעניג איז אַ באָרװעסער אַרױסגעקומען אויפֿן גאַניק, האָט דער עלטסטער פֿון די גנבֿים, לקחנער, געזאָגט:

— קעניג ויזתא, מיר זענען גרייט צו העלפֿן בויען אַ תּפֿיסה, אָבער נישט אַז מיר זאָלן דאָרט זיצן. מיר זענען שוין גענוג געזעסן.

— װער דען זאָל דאָרט זיצן? — האָט ויזתא געפֿרעגט.

— די ערלעכע לײַט.

ויזתא איז געװאָרן זייער בייז. ער האָט געװאָלט אָנשרײַען אויף די גנבֿים, אָדער זיי לאָזן אַרעסטירן. אָבער װען ער האָט געזען אַז זיי זענען באַוואָפֿנט פֿון קאָפּ ביז די פֿיס, איז ער געװאָרן ווײכער. ער האָט אַ זאָג געטאָן:

— זאָל נאָר זײַן אַ תּפֿיסה, װעט שוין עמעץ דאָרט זיצן, — נישט אַזױ לעקיש לעקישאָװיטש?

און דער קעניג האָט זיך צעלאַכט מיט אַ הייזעריק געלעכטער. ס'איז געווען לעקיש לעקישאָװיטשעס אױפֿגאַבע שטענדיק מיטצולאַכן מיט ויזתאן.

װען די ערלעכע לײַט האָבן זיך דערוווּסט אַז ויזתא איז געװאָרן דער קעניג פֿון די גנבֿים און אַז זיי, די ערלעכע לײַט, וועלן מוזן בויען אַ תּפֿיסה פֿאַר זיך, — האָבן זיי ענדלעך פֿאַרלוירן דאָס געדולד און געמאַכט אַ רעװאָלוציע. די ערלעכע לײַט האָבן זיך באַװאָפֿנט מיט מעסערס, העק, שטעקנס און װאָס זיי האָבן געקראָגן. עס איז אַנטשטאַנען אַ מלחמה צװישן די ערלעכע לײַט און די גנבֿים, און נאָך אַ סך פֿאַרלוסטן האָבן די ערלעכע לײַט געזיגט. מ'האָט אַרױסגעלאָזט פֿון תּפֿיסה די לײַט װאָס האָבן נישט געקאָנט צוריקגעבן די 990 טאָלער און מ'האָט אַרײַנגעשיקט צוריק די גנבֿים. דערנאָך זענען די ערלעכע לײַט אַװעק צום פּאַלאַץ און מ'האָט געצוווּנגען ויזתאן אַראָפּצוקריכן פֿון טראָן. אַזױ ווי קיינער האָט נישט צוגעהאַלטן זײַנע הויזן זענען זיי פֿון אים אַראָפּגעפֿאַלן. די ערלעכע לײַט האָבן אַראָפּגענומען פֿון ויזתאן די קרוין צו שמעלצן נײַ געלט פֿאַר אַ נײַער כעלעמער רעגירונג. ויזתא און לעקיש לעקישאָװיטש האָט מען אַרײַנגעזעצט אין תּפֿיסה.

The news that money had lost its value and that there would no longer be any poor or rich people spread throughout Chelm. The poor people danced in the streets and called out, “From now on everyone will be poor! Long live our king, Vaizatha the Great.”

The wealthy dug holes and buried their money, silver, and valuables. When Vaizatha’s men came to take the money away from the wealthy, they found their safes empty.

At Vaizatha’s orders, the wealthy were kicked out of their homes, and the poor moved into them. The wealthy went to sleep in the poorhouse.

In the morning, Vaizatha told all the workers to bring their work to the square next to the palace. Shoemakers brought unfinished shoes, tailors brought half-sewn clothes, a carpenter brought a cupboard without doors, a cooper brought a barrel with no hoops. They laid down a mountain of items. In the evening, Vaizatha told all the people of Chelm to stand in a line, and his men divided up the items. Since the items were all mixed up together, and evening had already fallen, they were not able to give people exactly what they needed. One person got two right boots, and another two left ones. A man got a dress, and a woman got a pair of men’s pants. Another man, who needed a chair, got a barrel. A woman who needed a crib for her child got a clock. On top of that, the line became so long, and Vaizatha’s men were so slow, that the people of Chelm stood in line until dawn.

The next morning, the workers of Chelm had no strength to work. They could also not get any materials with which to work. A delegation was sent to Vaizatha and complained, “Lord Vaizatha, Chelm cannot survive without money.”

Vaizatha shook his head, all the bells rang, and he said, “I command you to print paper money with my signature and Chelm will again have money. The money will be divided up equally. Every person in Chelm will receive a thousand Vaizatha-thalers.”

When the people of Chelm heard the good news, there was a great celebration. Everyone in Chelm was going to be rich. It wasn’t long before every person in Chelm received a thousand thalers. People went to the store to buy all kinds of goods. The first buyers bought everything up. The others got nothing for their money.

A delegation was sent to King Vaizatha, complaining that the money didn’t get them anything. Kind Vaizatha shook his head, all the bells on his crown ringing, and said, “It seems that a thousand thalers is too much for each person. Every person in Chelm must return nine-hundred-and-ninety of the thousand thalers. Once every person in Chelm has only ten thalers, it will no longer be possible to buy so much, and there will be goods for everyone.”

When the people of Chelm heard that they will no longer be rich they became very sad. But a law is law. They all stood in a long line that extended through half of Chelm and gave back the money. Not everyone had enough money to give back. Many of them had already spent their money that morning at the shops. Vaizatha ordered that anyone who didn’t give back nine-hundred-and-ninety thalers was to be put in prison.

“But the prisons are already packed full of thieves, robbers, and other criminals,” complained Vaizatha’s senior general Lekisz Lekiszowicz.

“Let the thieves and other criminals go free,” answered Vaizatha. “But on the condition that they give their word that from this day on they will be upstanding people.”

And so it happened. They released all the criminals from the prisons and they threw all those who couldn’t pay the money back into jail. The thieves all gave their word of honor that from that day on they would be upright people.

That night the thieves, robbers, and murderers fell upon the people of Chelm, robbing and stealing from them. A few were murdered. Then in the morning, when Vaizatha awoke from his sleep, Lekisz Lekiszowicz informed him what the thieves, robbers, and murderers had done.

“You must immediately throw all the thieves, robbers, and murderers back in jail!” ordered Vaizatha.

“But the prisons are packed so full that you couldn’t stick a pin in them,” complained Lekisz Lekiszowicz.

“Then immediately start building a new prison,” called Vaizatha.

“Who will build it?” asked Lekisz Lekiszowicz.

“Since the prison is for the good of the upright people, they should build the prison.”

Vaizatha’s officers went to deliver the order that they should quickly begin building a prison. But the people of Chelm said, “We’re weak from hunger, tired from standing in lines, and we have no strength to build anything. If you give us something to eat, we’ll have the strength to build a prison.”

When Vaizatha found out that the upright people of Chelm refused to build a prison, he became very angry, and yelled: “This is sabotage!” He told his soldiers to force the people of Chelm to build the prison.

“Who’ll force them?” asked Lekisz Lekiszowicz. “We don’t have enough police to watch over such a large number of saboteurs.”

Vaizatha thought some more, shook his head so that all the bells rang, and said, “Give the thieves, robbers, and murderers some weapons, and turn them into policemen. They’ll watch over the upright people and make sure they build the prison.”

When the thieves, robbers, and murderers heard that they were going to get weapons from the royal arsenal, they were very pleased, and called out: “Of all the Vaizatha’s that have ever lived, our Vaizatha is the greatest Vaizatha!” Soon they were all armed with swords, daggers, and whatever else they could get from Chelm’s arsenal.

That night, the criminals of Chelm took the very last belongings from the people of Chelm. They broke into all the taverns and drank and vandalized them until the next day. They set a few houses on fire. In the early morning, the criminals surrounded Vaizatha’s palace, and demanded that he come out to them.

Vaizatha was sleeping deeply, and when Lekisz Lekiszowicz woke him up, he was very angry. He was so drowsy that he put his crown on backwards. The two slaves who usually held up his royal pants had gone home overnight to be with their wives and children, and Vaizatha had to hold up his own pants—a great disgrace for a king. When the king came out onto the balcony barefoot, the eldest thief, who was known as Take’em, said, “King Vaizatha, we’re ready to help build a prison, but not for us to sit in. We’ve done enough sitting.”

“Then who should sit in jail?” asked Vaizatha.

“The upright people.”

Vaizatha became very angry. He wanted to yell at the thieves, or have them arrested. But when he saw that they were armed from head to toe, he softened his tone.

“Once there’s a prison, someone will sit in it, don’t you agree, Lekisz Lekiszowicz?”

And the king let out a hoarse laugh. It was Lekisz Lekiszowicz’s duty to laugh along with Vaizatha.

When the upright people found out that Vaizatha became king of the thieves and that they, the upright people, would have to build a prison for themselves, they finally lost patience, and started a revolution. The upright people armed themselves with knives, axes, sticks, and whatever else they had. A war broke out between the upright people and the thieves, and after many casualties, the upright people triumphed. They released the people who couldn’t return 990 thalers from prison, and they threw the thieves back inside. Then the upright people went to the palace and forced Vaizatha to crawl down from the throne. Since there was no one to hold his pants up, they fell down to his feet. The upright people took Vaizatha’s crown in order to melt it and make new money for a new Chelm government. Vaizatha and Lekisz Lekiszowicz were put in prison.

די כעלעמער לײַט האָבן װידער אויסגעקליבן זעקס חכמים זײ זאָלן מישפּטן ויזתאן פֿאַר די צרות װאָס ער האָט אָנגעטאָן די כעלעמער. דרײַ חכמים האָבן געהאַלטן אַז מע דאַרף ויזתאן אָפּהאַקן דעם קאָפּ, די אַנדערע דרײַ האָבן געהאַלטן אַז מע דאַרף נישט אָפּהאַקן. מ'האָט געמאַכט אַ פּשרה און מ'האָט אָפּגעהאַקט בײַ ויזתאן אַ האַלבן קאָפּ.

לעקיש לעקישאָװיטש איז געװאָרן אַ משרת בײַ די זעקס חכמים. ווען איינער פֿון זיי האָט געלאַכט האָט לעקיש לעקישאָװיטש מיטגעלאַכט און אַזױ האָט ער פֿאַרדינט זײַן ברויט.

כעלעם איז ביסלעכווײַז געװאָרן ווידער דאָס אַלטע כעלעם. די גבֿירים האָבן געפּרוּווט אױסגראָבן דאָס גאָלד און זילבער אָבער עס איז פֿאַרשוווּנדן.

וווּ איז עס אַהינגעקומען?

אײן מיינונג איז געווען אַז גנבֿים האָבן עס אַרױסגעגנבֿעט.

פֿאַראַן אויך אַ טעאָריע אַז אונטער דער ערד לעבט אַ מאָנסטער װאָס עסט גאָלד און זילבער און אַז ער האָט עס אויפֿגעגעסן.

װי מאָדנע, נאָר עס זענען געבליבן אין כעלעם לײַט װאָס באַדויערן ויזתאס פֿאַל. זיי רופֿן זיך די ויזתאיסטן. זיי זאָגן, אַז װען ויזתא װאָלט געבליבן נאָך איין יאָר בײַ דער מאַכט װאָלט כעלעם געװאָרן אַ גליקלעכע שטאָט.

זיי האָבן אַפֿילו אַ פֿירער װאָס רופֿט זיך ויזתא דער צווייטער.

The people of Chelm chose another six sages to put Vaizatha on trial for all the suffering he’d caused the people of Chelm. Three sages believed that Vaizatha’s head should be chopped off, the other three believed that it should not be chopped off. They came to a compromise and chopped off half his head.

Lekisz Lekiszowicz was made into a servant for the six sages. When one of them laughed, Lekisz Lekiszowicz laughed too, and this was how he earned his bread.

Chelm slowly turned back into the old Chelm it had been. The wealthy tried to dig up the gold and silver—but it had disappeared.

Where had it gone?

One thought was that it had been stolen by thieves. There was also a theory that under the earth lived a monster that ate gold and silver and that it had eaten it all up.

Strange to say, but there were those in Chelm who lamented Vaizatha’s fall. They called themselves the Vaizathists. They said that, had Vaizatha remained in power another year, Chelm would have become a happy town. They even have a leader who calls himself Vaizatha the Second.

MLA STYLE
Bashevis Singer, Isaac. “The Rise and Fall of King Vaizatha of Chelm or How Chelm Remained Penniless.” In geveb, December 2020: Trans. David Stromberg. https://ingeveb.org/texts-and-translations/chelm2.
CHICAGO STYLE
Bashevis Singer, Isaac. “The Rise and Fall of King Vaizatha of Chelm or How Chelm Remained Penniless.” Translated by David Stromberg. In geveb (December 2020): Accessed Oct 24, 2021.

ABOUT THE AUTHOR

Isaac Bashevis Singer

ABOUT THE TRANSLATOR

David Stromberg

David Stromberg is a writer, translator and literary critic based in Jerusalem. He is currently editing a collection of essays by Isaac Bashevis Singer.