Texts & Translation

הירשקע גליק

Hirshke Glik

Shmerke Kaczerginski

Translation by Lillian Leavitt

INTRODUCTION

Shmerke Kacz­er­gin­s­ki (1908 — 1954) was a poet, song­writer and a mem­ber of the Vil­na lit­er­ary group Yung Vilne”. After the Nazis occu­pied Vil­na, Kacz­er­gin­s­ki avoid­ed the ghet­to by using fal­si­fied papers to pose as a Pole who had lost speech and hear­ing when wound­ed at the bat­tle­front. After months of this iso­lat­ed exis­tence, he entered the Vil­na ghet­to. There he active­ly worked with the Unit­ed Par­ti­san Orga­ni­za­tion (FPO) to sab­o­tage Nazi war efforts, pro­cure arms for a ghet­to upris­ing, and pre­pare to fight Nazis with oth­er par­ti­sans in the forests.

In Feb­ru­ary of 1942, the Nazi Ein­satzstab Reich­sleit­er Rosen­berg group arrived in the Vil­na ghet­to to ful­ly loot the libraries and muse­ums of reli­gious arti­facts, books, jour­nals, man­u­scripts and art­work and send select­ed pieces to the Insti­tute for the Inves­ti­ga­tion of the Jew­ish Ques­tion” in Frank­furt. Because the group did not have suf­fi­cient Judaica experts to select and sort the var­i­ous Jew­ish col­lec­tions, they recruit­ed ghet­to intel­lec­tu­als, writ­ers, and artists, Kacz­er­gin­s­ki among them, to do this work. The ghet­to police who saw this work as rel­a­tive­ly easy in com­par­i­son to the more phys­i­cal­ly demand­ing work of oth­er ghet­to labor­ers mock­ing­ly named the group The Paper Brigade.” In actu­al­i­ty, their work involved heart-rend­ing deci­sion-mak­ing about which items to save out of the great mass of mate­r­i­al that was being des­e­crat­ed, dis­man­tled, or shred­ded by their Ger­man taskmas­ters. Once the Jew­ish schol­ars decid­ed to try to res­cue what they could, they knew they would be risk­ing their lives smug­gling items, piece­meal, through the ghet­to gate. 1 1 David E. Fish­man, The Book Smug­glers: Par­ti­sans, Poets, and the Race to Save Jew­ish Trea­sures from the Nazis, Lebanon, NH: ForeEdge, 2017. To read a full account of the Ein­satz group’s goals and actions and the ini­tial Jew­ish smug­gling into the ghet­to, see Chap­ters 6 – 10.


Kaczerginski’s mem­oir Ikh bin geven a par­ti­zan, pub­lished in 1952, describes the months pri­or to his enter­ing the ghet­to, his time in The Paper Brigade, and his years work­ing and fight­ing with the par­ti­sans, from with­in the ghet­to and in the forests.

Hir­shke Glik” is a chap­ter of the mem­oir that recounts Kaczerginski’s pre-war rela­tion­ship with the aspir­ing young writer Hirsh Glik and his lat­er encounter with Glik in the Vil­na ghet­to in 1943, when Glik, inspired by the War­saw ghet­to upris­ing, wrote his now famous song, Zog nit keyn mol.” The chap­ter offers a win­dow into ghet­to life dur­ing that dif­fi­cult time, as well as a look at the pow­er­ful effect the War­saw upris­ing had upon Jews in Vil­na. Glik’s song was quick­ly adopt­ed by the FPO as the hymn of the Par­ti­sans, and to this day has been trans­lat­ed into a mul­ti­tude of lan­guages. It is often referred to as the Par­ti­san­er Hymn” and sung at Holo­caust memo­r­i­al ser­vices around the world.

At the war’s end, when Kacz­er­gin­s­ki returned to Vil­na, he found the Sovi­et occu­pa­tion would make it impos­si­ble to open a new Jew­ish cen­ter to show­case what had sur­vived of the hid­den lit­er­ary trea­sures. Kacz­er­gin­s­ki and his dear­est friend, Avrom Sutzkev­er, man­aged to res­cue the trea­sures once again, bring­ing them through var­i­ous couri­ers to Paris, then on to Israel and New York’s YIVO.

After some time in Europe, Kacz­er­gin­s­ki began his life in Buenos Aires. Work­ing for the Jew­ish Cul­tur­al Con­gress, Kacz­er­gin­s­ki con­tin­ued to write and give talks about the events of the war and his time with the par­ti­sans. On a trag­ic day in the spring of 1954, as Kacz­er­gin­s­ki was on his way home from a speak­ing engage­ment, the plane car­ry­ing him crashed, leav­ing no sur­vivors. The inter­na­tion­al Jew­ish lit­er­ary world was dev­as­tat­ed. With­in a year, a beau­ti­ful remem­brance book was pub­lished, com­mem­o­rat­ing his tal­ents, pas­sion for life and com­mit­ment to Yid­dish literature.

As Kacz­er­gin­s­ki writes, this song has moved many and is wide­ly avail­able. The ver­sion linked here is from the The Yosl and Chana Mlotek Yid­dish Song Col­lec­tion. The orig­i­nal mem­oir excerpt in Yid­dish was also par­tial­ly trans­lat­ed by Sey­mour Lev­i­tan in The Van­cou­ver Holo­caust Edu­ca­tion Newslet­ter Zachor, no. 2, April 2007, pp. 7 – 8.

Click here to down­load a PDF of the text and translation. 

פֿון די, װעלכע זײַנען פֿאַרכאַפּט געװאָרן פֿון דער געשטאַפּאָ, האָב איך דערמאָנט אױך דעם נאָמען „הירשקע גליק.“

ער גײט מיר נישט אַרױס פֿון זכּרון.

מיט עטלעכע טעג פֿריִער האָב איך נאָך געהאַט מיט אים אַ שמועס װעגן זײַנע לידער.

װי מאָדנע דאָס איז בײַ אונדז אין געטאָ. דוכט זיך, אַז יעדערער װײס, אַז אױך זײַן סוף דערנענטערט זיך און דאָך רעדט יעדערער פֿון אונדז מיט באַדױערונג װעגן די צוגענומענע, װעגן די אומגעקומענע. אָפֿט מאַכן מיר דאָך אַפֿילו נאָך זײ אַזכּרה־אַקטן. אָט זײַנען אַפֿילו נישט לאַנג פֿאָרגעקומען טרױער־אַקאַדעמיעס נאָך דעם ד“ר צמח שאַבאַד (געשטאָרבן פֿאַר דער מלחמה), נאָך ד“ר קאָװאַרסקי (געשטאָרבן אין די ערשטע טעג װי די נאַציס האָבן אָקופּירט די שטאָט), נאָך די לערערס גערשטײן און פּלודערמאַכער. מען האָט געהאַלטן טרױער־רעדעס, מען האָט דערצײלט זכרונות.

איך בין נישט לאַנג אַרײַן אין אַ בית־מדרש און אַ שרעק האָט מיך אַרומגענומען, װען דער גאַנצער עולם האָט זיך צום סוף אַװעקגעשטעלט אױסיאָמערן קדיש.

האָט מיר אַ מחשבֿה אָנגעהױבן בױערן: זײ, די אומגעקומענע זײַנען דאָך גליקלעכע, זײ האָבן דאָך, װער עס זאָל נאָך זײ כאָטש דערװײַל קדיש זאָגן... װער װעט קדיש זאָגן נאָך אונדז? װער װעט אונדז דערמאָנען?

אָבער דאָס לעבן גײט זיך װײַטער. מאָנט דאָס זײַניקע…

הירשקע, הירשקע גליק.

באַװיזן צו מיר האָט זיך דער 15־יעריקער הירשקע דאָס ערשטע מאָל נאָך אַן אָװנט פֿון „יונג װילנע“ אין אַ װילנער זאַל.

„איך שרײַב אױך,“ האָט ער שטיל אױסגעשעפּטשעט, „און צו מיר זײַנען דאָ נאָך װאָס שרײַבן, אַ גאַנצע גרופּע.“

„ אַ גאַנצע גרופּע,“ בין איך שױן טשיקאַװע, „װער זײַט איר?“

אין אַ פּאָר טעג אַרום זײַנען זײ צו מיר געקומען: הירשקע גליק, שבֿע פֿײַגענבערג, משה גורין און ראַבינאָװיטש. קינדער נאָך. אָרעמקײט האָט זײ פֿון שטוב אַרױסגעטריבן און צו זוכן פּרנסה געצװוּנגען. די ייִנגלעך קענען זיך אײנע די אַנדערע שױן פֿון לאַנג. זײ װױנען איצט אױף אײן גאַס, אױף קלײן־שניפּישאָק, אױך צוזאַמען אין אײן שול געגאַנגען, אין דער „בית־יהודה.“ װען זײ האָבן זיך דערװוּסט, אַז שבֿע פֿײַגענבערג שרײַבט אױך, האָבן זײ זי אױך אײַנגעלאַדן צו זיך אין קרײַז, װוּ זײ לײענען אײנע פֿאַר די אַנדערע זײערע שאַפֿונגען.

װילן זײ איצט הערן, װאָס איך זאָג צו דעם.

האָט יעדער געלײענט זײַנע שאַפֿונגען און איך האָב מיט װאַקסנדיקן פֿאַרגעניגן זיך צוגעהערט און אין װוּנדער געטראַכט:

„קינדער — און אַזעלכע פֿעיִקע. װען עס זאָל זײַן װער עס זאָל זיך פֿאַרנעמען מיט זײ, װאָלט מען פֿון זײ פֿיל נחת דערלעבט.“

מײַנע װאַרעמסטע װערטער און צוזאָגן האָב איך זײ געגעבן און מיט װאָס נאָר איך האָב געקענט, האָב איך זײ געהאָלפֿן.

שפּעטער צו האָט זיך צו דער יוגנט־טרופּע דערנענטערט דער יונג־װילנעאַנער לײזער װאָלף. ער האָט געװױנט אױף דער זעלביקער גאַס, װאָס זײ. צוזאַמען האָבן זײ אַרױסגעגעבן עטלעכע נומערן פֿון אַ זשורנאַל „יונגװאַלד.“ אונטער דעם נאָמען האָט זיך די גרופּע דערנאָך באַקאַנט געמאַכט אין שטאָט.

הירשקע האָט געאַרבעט צו ערשט אין אַ פּאַפּיר־געשעפֿט, בײַ יוסף שוב, אױף קלײן־סטעפֿאַן־גאַס. קריגנדיק אַ בעסער באַצאָלטע שטעלע, איז ער אַריבער אַרבעטן אין אַן אײַזן־געשעפֿט, בײַ בעניאַקאָנסקין, אױף דער זאַװאַלנער גאַס. אין די געשעפֿטן האָט מען נישט געװוּסט פֿון קײן באַשטימטע אַרבעטס־שעהען און אָפֿט פֿלעג איך אים זען שפּעט בײַ נאַכט גײן אַהײם פֿון דער אַרבעט אַן אױסגעמאַטערטן. ער האָט אַפֿילו אױפֿגעהערט קומען אין דער יוגנט־אָרגאַניזאַציע, װוּ ער פֿלעגט פֿריִער די פֿרײַע צײַט פֿאַרברענגען.

הירשקע איז אין דער גרופּע געװען דער „אַרי־שבחבֿורה“ — כאָטש צװישן אָט די יונגע איז ער נאָך אַלץ געװען דער ייִנגסטער.

איך געדענק אים אין קורצע הײזלעך, פֿאַרשנורעװעטע קאַמאַשן אױף די פֿיס. אין די בלױע אױגן רײַסט זיך זוניקע ליכטיקײט. קורץ געשױרענע האָר. לױט זײַן אױסזען האָט ער זיך אױך נישט געביטן אין געטאָ.

דאָ איז ער לאַנג נישט געװען. ער װערט איבערגעשיקט הינטער װילנע, אין אַרבעטס־לאַגער װײַסע־װאַקע, װוּ ער דאַרף צוזאַמען מיט נאָך אַ פּאָר הונדערט ייִדן גראָבן טאָרף.

די זײער שלעכטע לעבנס־ און אַרבעט־באַדינגונגען האָבן אין אים נאָך מער פֿאַרשטאַרקט דעם װילן צו באַשרײַבן אין אַ קינסטלערישער פֿאָרעם דאָס איבערגעלעבטע.

אין די שפּעטע אָװנטן, נאָך דער אַרבעט, אין דער פֿינצטערער שאָפּע, װוּ די ייִדן שלאָפֿן אױף האַרטע נאַרעס, אונטער אַ צעלעכערטן דאַך, רוט ער נישט אײַן — ער שרײַבט.

די ליטעראַטן־פֿאַראײניקונג אין געטאָ, װעלכע אָרגאַניזירט קאָנקורסן אױף ליטעראַרישע שאַפֿונגען, פּרעמירט גליקן צװײ מאָל פֿאַר זײַנע װערק.

פֿון צײַט צו צײַט קומט ער אין געטאָ. דאָס אײנציקע אָרט זײַנס איז דאַן אין יוגנטקלוב, װוּ ער לײענט פֿאַר די יונגע צוהערערס זײַנע װערק און האָט גרױס דערפֿאָלג.

אין אָנהײב 1943 װערט דער אַרבעטס־לאַגער ליקװידירט. די ייִדן װערן איבערגעשיקט אין געטאָ. עס קומען אָן זײער שװערע טעג. און אָט אין די טעג שאַפֿט גליק זײַן ליד.

װאָס פֿאַר אַ צײַט איז דעמאָלט געװען?

5טער אַפּריל 1943.

אױף די אונטערשטע שטאָקן און אין די געסלעך פֿלעגט די זון זעלטן אַ קוק טאָן. די בלאַסע פּאַסן איבערן געטאָ האָבן צעגליט בענקשאַפֿט נאָך אַ ביסל גרינס, זון, לופֿט און װאַסער.

שטײענדיק אַזױ אַרומגענומען מיט דער גרױסער בענקשאַפֿט, נישט װײַט פֿון געטאָ־טױער, זע איך, װי עס שלײַכט זיך אַרײַן אַ פֿאַרבלוטיקטער יונגער בחור פֿון גאַס און פֿאַרשװינדט גיך אין אַ טױער. מיר האָבן אַראָפּגעריסן פֿון אים די קלײדער, אַרומגעװאַשן דאָס בלוט, פֿאַרבונדן דעם פֿאַרװוּנדעטן אַקסל.

„איך קום פֿון פּאָנאַר,“ האָט ער אױסגעצישעט, פֿאַרשטײענדיק, אַז מיר װילן אים איצט נישט באַאומרויִקן מיט קײן פֿראַגעס.

מיר זײַנען געבליבן פֿאַרשטײנערט.

„אַלעמען, אַלעמען, האָט מען אױסגעשאָסן,“ קײַקלען זיך טרערן איבער דעם אָפּגעװאַשענעם פּנים.

„װעמען? די פֿיר טױזנט װאָס זײַנען געפֿאָרן אױף קאָװנע?“

„יאָ!“

געשען איז דאָס פֿאַר טאָג דעם 5טן אַפּריל 1943.

אָנדערהאַלבן יאָר איז די לאַגע אין געטאָ געװען „סטאַביליזירט.“

ייִדן האָבן געמײנט, אַז די אַקציע אױף הונדערט זקנים, אױף יחידים אָדער אױף קלענערע גרופּקעס, האָט נישט צו טאָן מיט דער װײַטערדיקער עקזיסטענץ פֿון געטאָ. עס זײַנען געװען אַפֿילו גלײביקע, װאָס האָבן געמײנט, אַז דאָס װילנער געטאָ איז בײַ די דײַטשן אַן „אַתּה בחרתּנו“־געטאָ. די פֿיר טױזנט געשאָכטענע ייִדן אין דעם פֿאַרטאָג האָבן שױן אױך די גלײביקע מיט אַ מאָל באַװיזן דעם טױט פֿאַר די אױגן, דעם טױט װאָס קײנעם שױנט ער נישט.

די שטימונג אין געטאָ איז געװאָרן אָנגעגליטער, װען עס איז מיט עטלעכע װאָכן שפּעטער דערגאַנגען די ידיעה פֿון דער פּױלישער געהײמער ראַדיאָ־סטאַנציע „שװיט,“ אַז —

„העלאָ, העלאָ! די פֿאַרבליבענע ייִדן אין װאַרשעװער געטאָ האָבן אָנגעהױבן אַ באַװאָפֿנטן װידערשטאַנד קעגן די נאַציס. דאָס געטאָ שטײט אין פֿלאַמען!“

דער געהײמער ראַדיאָ־ביולעטין פֿון דער פּאַרטיזאַנער־אָרגאַניזאַציע אין געטאָ, האָט בלױז עטלעכע שורות װעגן דעם דערצײלט. מיר האָבן נישט געװוּסט קײן פּרטים װעגן אױפֿשטאַנד. בלױז די עטלעכע װערטערפֿונקען — אָבער מיר האָבן דערזען פֿאַר זיך די פֿלאַמען פֿון װאַרשעװער געטאָ און די ייִדן װעלכע קעמפֿן מיט געװער אין האַנט פֿאַר אונדזער כּבֿוד.

די ידיעה װעגן אױפֿשטאַנד האָט אונדז מאָראַליש דערהױבן, שטאָלץ געמאַכט.

אָבער עס זײַנען אַװעק טעג און מיר האָבן נישט געהאַט קײן שום ידיעה, װאָס עס טוט זיך דאָרט. מיר האָבן זיך אָבער אין די געדאַנקען פֿאָרגעשטעלט װי אַזױ עס קעמפֿן אונדזערע חבֿרים. ס׳איז אונדז געװען װײטיקדיק צו װיסן, אַז דער קאַמף איז נישט קײן גלײַכער. ס׳איז אונדז אָבער גלײַכצײַטיק לײַכטער געװען די שװערע צײַט דורכצולעבן. װי מיר װאָלטן פֿליגל באַקומען. שטאָלצע האָבן מיר געקוקט אױף די נאַציס און אונדזערע פּײַניקער. זײ האָבן שױן געװוּסט, װאָס דער בליק באַדײַט. זײ האָבן פֿאַרשטאַנען און זיכער האָט נישט אײנער פֿון זײ געטראַכט: „װער װײס, צי אױך איך װעל נישט דאַרפֿן קעמפֿן קעגן די װילנער ייִדן און געהרגעט װערן פֿון זײ?“

אױף דעם שאַװלער געסל האָבן מיר אין דער נאַכט פֿון 1טן מײַ אײַנגעאָרדנט אַן אָװנט א"נ „פֿרילינג אין דער ייִדישער ליטעראַטור.“ „פֿרילינג“ — אַן אומשולדיקער נאָמען, אָבער די געקומענע הונדערטער באַזוכער האָבן געװוּסט, אַז זײ זײַנען געקומען פֿײַערן דעם ערשטן מײַ.

אײן רעדנער, אַ צװײטער; אײן ליד, אַ צװײטע. אַלץ איז דורכגעדרונגען מיטן גײַסט פֿון דער קעמפֿנדיקער װאַרשע.

„װען מיר פֿײַערן דאָ אין לאָקאַל אַלע געמײנזאַם דעם ערשטן מײַ, שטײט אין קאַמף איצט דאָס װאַרשעװער געטאָ,“ רופֿט אױס דער פֿאָרזיצער פֿון אָװנט, הערמאַן קרוק, „כּבֿוד די קעמפֿער! כּבֿוד די געפֿאַלענע!“ — מיר האָבן זיך אַלע מיט אַ מאָל אױפֿגעשטעלט.

אין ענגן זאַל האָט אָנגעהױבן פֿלאַטערן דער גײַסט פֿון די װאַרשעװער אױפֿשטענדלער. מיר האָבן געװוּסט, אַז מאָרגן, איבער מאָרגן, װעט אױך װעגן אונדז דער ראַדיאָ איבערגעבן דער װעלט, אַז די ייִדן אין געטאָ פֿון ירושלים־דליטא האָבן אָנגעהױבן דעם װידערשטאַנד קעגן די נאַציס.

ס׳איז געװאָרן טױט שטיל אין זאַל. ציטערדיק האָבן געקלונגען די טרױערטענער פֿון די געטאָ־אַקטיאָרן.

נישט באַמערקט איז צו מיר צו פֿון דער זײַט הירשקע גליק.

„נו, װאָס הערט מען, הירשל, בײַ דיר?“

„כ׳האָב אָנגעשריבן אַ נײַ ליד, װילסט הערן?“

„אַ ליד גאָר אין מיטן דערינען? נו, לײען.“

„אָבער נישט איצט, מאָרגן װעל איך צו דיר אַרױפֿקומען, מאָרגן. דאָס ליד זינגט זיך.“

אױף מאָרגן איז הירשקע גאַנץ פֿרי שױן געװען בײַ מיר.

„אָבער הער גוט צו,“ בעט ער זיך בײַ מיר, „איך װעל דאָס גלײַך זינגען.“ שטיל האָט ער אָנגעהױבן זינגען, אָבער פֿלאַמיק, מיט האַרץ. די אױגן האָבן זיך צעגלאַנצט אין פֿײַערלעך:

„...קומען װעט נאָך אונדזער אױסגעבענקטע שעה...“

פֿון װאַנען אָט דער זיכערער גלױבן? הירשל לאָזט נישט טראַכטן. עס װערט פֿאַרלױרן דער ציטער פֿון זײַן שטים, זיכער האַמערט ער די װערטער אַרױס, קלאַפּט צו מיט אַ פֿוס, װי ער װאָלט איצט אין מאַרש געגאַנגען.

„דאָס האָט אַ פֿאָלק צװישן פֿאַלנדיקע װענט

דאָס ליד געזונגען מיט נאַגאַנעס אין די הענט...“

„װוּנדערבאַר, הירשקע, װוּנדערבאַר — האָב איך אים געדריקט די הענט.

איך האָב דערפֿילט אין די װערטער דעם רושם װאָס דער אױפֿשטאַנד אין װאַרשעװער געטאָ האָט געמאַכט אױף אים.

און אָט זײַנען שױן אַװעק די חדשים מײַ, יוני, יולי און אױגוסט. פֿאַר אונדז פּאַרטיזאַנער האָט זיך נאָך אָבער געצױגן דער אַפּריל, די טעג און װאָכן פֿון אױפֿשטאַנד אין װאַרשעװער געטאָ.

דער שטאַב פֿון דער פּאַרטיזאַנער־אָרגאַניזאַציע אין געטאָ האָט באַשלאָסן, דאָס ליד זאָל װערן אַ הימען פֿון די קעמפֿער. מען האָט שױן אָבער נישט געדאַרפֿט װאַרטן אױף אַ באַשלוס, דאָס ליד איז גיך פֿאַרשפּרײט געװאָרן אין געטאָ.

גליק האָט געשריבן אַ סך לידער און פּאָעמעס. װײניק זײַנען געבליבן באַקאַנט. אױף װיפֿל איך װײס, איז טאַקע זײַן שטאַרקסטע ליד —„זאָג נישט קײן מאָל, אַז דו גײסט דעם לעצטן װעג!“.

דער עולם אַליין האָט דאָס אױך אַזױ באַנומען און אָפּגעשאַצט און דערפֿאַר װעט עס זײַן, גלײב איך, דאָס ליד, װאָס װעט װי אַ װעקנדיקער פּאַראָל רופֿן קומענדיקע דורות צו דערמאָנונג און צו שטײן אױף דער װאַך.

און איצט, אױב איך דערמאָן הירשקען, איז דאָס אױך נאָר צוליב דעם ליד, װאָס לאָזט מיך נישט אײַנרוען. דאָס ייִנגל האָט גענומען אַ קאָזאַקן־מעלאָדיע און אַזױ װוּנדערלעך אַרײַנגעפּאַסט זײַנע װערטער, אַז עס קומט אױס, אַז קײן אַנדער ניגון האָט נישט געקענט זײַן צו אַזעלכע װערטער, און קײן אַנדערע װערטער האָבן נישט געקענט זײַן צו אַזאַ ניגון.

„װוּ איז איצט אַהינגעקומען הירשקע?“

„דאָרט װוּ מיר װעלן אַלע זײַן!“ — ענטפֿער איך זיך אַלײן.

Of all the people who were captured by the Gestapo, I’ve also mentioned Hirshke Glik. I can’t get him out of my mind. It was just days ago I spoke with him about his songs.

How strange things are for us in the ghetto. It seems that everyone knows that their own end is approaching. Yet, we talk mournfully about those who were taken and those who died. We often even have memorial services for them. In fact, just recently we held a memorial assembly for Dr. Tzemakh Shabad, another for Dr. Kovarski and still another for the teachers Gershteyn and Pludermakher. 2 2 Kaczerginski here lists four different prominent leaders of the Vilna community: the doctor, co-founder of YIVO and prolific writer Tsemach Shabad (1864-1935); physician, cultural and pedagogical leader Dr. Hertz Kovarski (1869-1941); musician and musical director of the Vilna Ghetto schools Yankev Gershteyn (d.1943); and professional trained teacher and pedagogical writer Gershon Pludermakher (1876-1942). Further biographical information on these figures can be found under their named entries in the digitized Leksikon fun der nayer yidisher literatur. People gave mournful speeches and shared memories.

Recently, at the end of a synagogue service, as everyone wept the Kaddish prayer for the dead, I was struck by a chilling thought: They, who had already passed, were the lucky ones. They, at least, have someone to say Kaddish for them for now. Who will say Kaddish for us? Who will remember us?

But life goes on, making its daily demands on us…

Hirshke, Hirshke Glik.

The first time I met the fifteen-year-old Hirshke was after a “Yung Vilne” evening in a Vilna hall.

“I write too,” he whispered to me quietly. “And there are others who write as well. A whole group of us.”

“A whole group…” I was really curious. “Who are you?”

A few days later, they approached me. Hirshke Glik, Sheva Feygenberg, Moyshe Gurin and Rabinovitch—mere children. 3 3 Sheva Feygenberg (Augustów, 1922-Rechovot, 2012) would later be known in the USSR as Sheva Kantsedikas and in Israel as Elisheva Kohen-Tsedek. Her letters with her husband are digitally available. Moshe Gurin (Gurevich 1921-1990) survived the war in the Vilna ghetto and in other German camps. In 1947 he began life in Israel, writing and publishing in a number of esteemed journals. Further biographical information can be found in the digitized Leksikon fun der nayer yidisher literatur. Poverty had driven them out of their homes and forced them to look for work. The boys had known each other for a long time. Now they lived on the same street, Little Shnipishok street. They had also gone to the same school, “Beys Yehudo.” When they found out that Sheva Feygenberg wrote as well, they invited her to join their circle where they read their works to one another.

So everyone read something they had written and I, with increasing surprise and delight, listened and thought: So young — and so talented! If there were someone who could work with them, there’d be a lot of ‘nakhes’ to be had. I gave them my warmest words of encouragement and helped them in whatever way I could.

Shortly thereafter, Leyzer Volf who lived on their street, began working with the youngsters. 4 4 Leyzer Volf (1910-1943) was a founding member of Yung Vilne. Further information on his biography can be found in the YIVO Encyclopedia. Together they created a journal called “Yungvald” (Young Forest) and managed to publish several issues. The group became known by that name.

Initially, Hirshke had been working in Yosef Shub’s paper shop on Little Stefan Street, but when he found a better paying job at Biankonski’s iron shop on Zawalna, he left Shub’s. There were no regular hours in these jobs, and I would often see Hirskhe going home late at night, thoroughly exhausted. He even stopped going to the youth group where he had previously spent his free time.

Hirshke was the head of the pack even though he was the youngest of them. I remember him in short pants and laced-up boots, with closely cropped hair and bright, piercing blue eyes. Now, in the ghetto, it appeared he hadn’t changed.

He wasn’t, however, in the ghetto for very long. He was sent to the work-camp,Biała Waka, outside Vilna, where he, along with several hundred other Jews, worked digging up peat. The very harsh life and work conditions there strengthened Hirshke’s determination to artistically record what he was experiencing. After work, late into the night, in a dark storeroom where people slept on hard benches under a roof full of holes, he took no rest. He wrote and wrote.

Back in the ghetto, the literature society which organized competitions for creative writing gave Glik awards on two separate occasions.

Hirshke came into the ghetto from time to time, and the only place he visited was the youth club, where he read his writings for the group, garnering great appreciation from his peers.

At the beginning of 1943 the work camp was liquidated and its workers were sent back to the ghetto. Difficult days began. It was around this time that Glik wrote his song.

What were those days like?

April 5, 1943.

Sunlight barely managed to penetrate the lower levels and alleyways of the ghetto. The pale rays of light made people yearn for a bit of greenery, sun, clean air and water. Standing not far from the ghetto entrance, enveloped in this feeling of yearning, I saw a young man covered in blood slip in from the street and disappear quickly through the gateway. We rushed to him, tore off his clothes, washed away the blood, and bound his wounded shoulder.

“I’m coming from Ponar,” he whispered, knowing that we wouldn’t bother him with questions at that point.

We stood numb and frozen.

“Everyone, everyone, was shot to death.” Tears rolled down his face.

“Who? The four thousand people being sent to Kovno?”

“Yes!”

This had happened at daybreak on the fifth of April 1943.

The situation in the ghetto had been “stabilized” for the past year and a half. People thought the “Aktions” against hundreds of old people, individuals, or small groups were isolated incidents and had no bearing on the future existence of the ghetto. There were even those believers who thought that the Germans considered the Vilna Ghetto a “chosen” ghetto. 5 5 The Hebrew phrase “Ata bekhartonu,” (You have chosen us) appears in a prayer thanking God for having chosen the Jewish people to fulfill His commandments. Kaczerginski’s sense of irony is not lost here. The four thousand Jews who had been slaughtered that morning, however, suddenly brought the reality of death, which spares no one, right before the eyes of the believers.

The mood in the ghetto became more heated some weeks later when we heard the Polish secret radio station, Świt, announce the news:

“Hello, hello! The remaining Jews of the Warsaw ghetto have begun an armed resistance against the Nazis. The ghetto is in flames!”

The secret radio bulletin from the ghetto’s partisan organization reported just a few lines. We knew no details about the uprising; only those few sparks of words. But we saw the flames of the Warsaw ghetto in front of us, as well as the Jews who fought, with weapon in hand, for our honor.

The news of the uprising lifted our spirits and made us proud.

Days passed and we heard no more news about what was happening, but we imagined how our friends were fighting. It pained us to know that the battle was hardly equal. Still, the fact of the resistance made it easier to get through the days. We felt as though we’d sprouted wings. We looked back at the Nazis, our tormentors, with pride. And they knew what our new expressions signified. They understood and certainly more than one of them thought: “Who knows whether I, too, will need to fight against these Vilna Jews, and whether they will kill me.”

For the night of May 1st, we organized an event on Shavler Street. The evening was titled “Springtime in Yiddish Literature,” an innocent enough name. But the hundreds in attendance knew that they’d come to celebrate May Day.

One speaker presented, then another; one song, then another. Everything was permeated with the spirit of the Warsaw uprising.

“As we communally celebrate this first of May the Warsaw ghetto stands in battle. Honor to the fighters! Honor to the fallen,” the evening’s host, Herman Kruk called out. 6 6 Herman Kruk (1897-1944) was writer, Bundist and cultural activist. Further biographical information can be found in the digitized Leksikonfun der nayer yidisher. We all rose together.

The spirit of Warsaw’s fighters began to pulse through the crowded hall. We knew that come tomorrow, or the day after that, the radio would be telling the world about us. It would report that the Jews in the ghetto of Jerusalem of Lithuania had begun an armed uprising against the Nazis.

The hall grew deathly quiet. The sad tones of the ghetto performers rang out tremulously.

Unnoticed, Hirshke Glik appeared at my side.

“Nu, Hirshke, how are you?”

“I’ve written a new poem. Want to hear it?”

“A poem in the middle of all this? Okay, read it aloud.”

“Not now. I’ll come by tomorrow, in the morning. It’s a poem to be sung.”

In the morning, Hirshke was at my door bright and early.

“Just listen carefully,” he appealed, “I’ll start now.”

He began to sing quietly but passionately, with all his heart. His eyes shone fervently:

“…and our longed-for hour will yet arrive.”

Where did this confident belief come from? Hirshke left me no time to think. The tremor in his voice disappeared. He hammered out the words confidently as one foot tapped along in a march.

…. “Amidst falling walls a people took a stand

And sang this song with pistols in their hands.”

“Wonderful, Hirshke, Just wonderful!” I gripped his hands. His words made me feel the effect the Warsaw uprising had had on him.

And so the months of May, June, July and August went by. But for us, the partisans, the days and weeks of April’s Warsaw uprising remained very much present.

The ghetto partisan administration decided that Glik’s song ought to become a hymn for the partisans. But no one needed to wait for that decision. The song had already spread throughout the ghetto.

Glik wrote many songs and poems. Few are still known. As far as I know, his most powerful song was “Zog Nit Keyn Mol.” Others also felt that way and appreciated it, which is why I believe this song will become THE SONG that inspires future generations to remember and remain on guard.

And now remembering Hirshke, I know that it is precisely because of that song that I cannot rest. The boy took a Cossack-style melody and fit in his own words so perfectly that it seems that no other melody would have worked for such words, and no other words could have worked for such a melody. 7 7 The Partisan Hymn was sung to the melody of the Pokrass brothers’ Cossack march, composed for the Soviet film “Shel soldat s fronta” (1939). Nechama Lifshitz (1927-2017), Yiddish and Hebrew soloist in the Soviet Union, published an article entitled “About the Reincarnation of a Melody” (Vegn a gilgul fun a nigun) in the journal of the Yiddish Cultural Center “Sholem Aleichem”: Undzer shrift, no.7-10, 1977, pp.78-9. In the article she details a post-concert meeting with Dimitry Pokrass sharing a “secret” with her: his musical inspiration for the Cossack march came from Mark Warshawsky’s “Oyfn Pripetchik,” especially its stormy refrains and passionate lines.

“Where is Hirshke now?”

“There, where we will all be,” I answer my own question. 8 8 Hirshke was never heard from after the war’s end. There are varying reports about his death (see the ORT Music and the Holocaust site and Holocaust Research Project for two possible sources) . The ambiguity about the last days of his life may be reflected in Kaczerginski’s question at the chapter’s end.

MLA STYLE
Kaczerginski, Shmerke. “Hirshke Glik.” In geveb, January 2024: Trans. Lillian Leavitt. https://ingeveb.org/texts-and-translations/hirshke-glik.
CHICAGO STYLE
Kaczerginski, Shmerke. “Hirshke Glik.” Translated by Lillian Leavitt. In geveb (January 2024): Accessed Jun 22, 2024.

ABOUT THE AUTHOR

Shmerke Kaczerginski

ABOUT THE TRANSLATOR

Lillian Leavitt

Lillian Shporer Leavitt grew up in Boston in a Yiddish speaking home. She gained childhood Yiddish literacy at the Boston Workmen’s Circle Shule and Yiddish literary education in a variety of adult courses. Professionally, Lillian worked as an IT systems business analyst. She also taught evening classes in Yiddish language and literature at the Boston Worker’s Circle and other community venues for over twenty years. Today, in retirement from both IT and teaching, she is devoting her time to translating a variety of Yiddish writings.