Text & Translation

מײַן שטעטל קאָצק

Kock, My Town

Motl Siemiatycki

Translation by Helen Mintz

INTRODUCTION

Motl Siemiatycki, the author of this excerpt from the Kock Yizkor Book, 1 1 The Kock Yizkor Book can be accessed at http://www.yiddishbookcenter.org/collections/yizkor-books/yzk-nybc313816/porat-eliyahu-sefer-kotsk. The Jewish Gen English translation of the titles for the entries in this book can be accessed at http://www.jewishgen.org/yizkor/Kock/Kock.html. was born in 1906 in Kock, 2 2 The Polish c is pronounced like ts in English. The English pronunciation of the Polish Kock is Kotsk. Poland. He attended a Polish gymnasium, married, and had two children, a son and a daughter. He and his daughter Henia (now Helen Neudorf), born in 1935, survived the Holocaust in Warsaw, passing as Christian Poles. Siemiatycki’s first wife and son did not survive. After the war, Motl Siemiatycki remarried and moved to Montreal, Quebec, where he and his second wife had five children, one of whom died at the age of two.

The Kock Yizkor Book, published in Israel in 1961, includes both a poem and a short memoir by Motl Siemiatycki. The short memoir, translated here, is entitled Mayn shtetl kotsk. Using a third person narrator, Siemiatycki conveys the experiences of a young boy from a Hasidic family, both at home and in the community. Starting in the first decade of the twentieth century, the memoir covers the period up to the end of World War I. Siemiatycki’s writing is suffused with affectionate humor and a writer’s eye for intimate and vivid sensory detail. Moving from the experiences of one little boy to the experiences of the entire community, the memoir details the huge changes that took place in Jewish life in Kock as a result of the First World War.

The picture of Hasidism that Siemiatycki paints is particularly interesting. We find Hasidic men playing an active role in various modernist trends in the shtetl including the Haskalah and the Zionist movement.

Both Helen Neudorf and Myer Siemiatycki said their father read Yiddish literature voraciously. He wrote in the basement of their Chomedey (suburban Montreal) home, filling Hilroy notebooks with his Yiddish literary output. Included in Motl Siemiatycki’s writing is a book length memoir about his experiences in Warsaw during World War II with his young daughter. Myer Siemiatycki’s final words to me about his father’s life as a writer were, “He often spoke about his frustration in getting his work translated into English.”

Motl Siemiatycki died in 1997 in Montreal, Quebec.

Translator’s acknowledgments

Thank you to the following for help with this translation and introduction: Ken Hiebert, Rachel Mines, Helen Neudorf, Rabbi Marna Sapsowitz, Myer Siemiatycki, and Paul Slodovnick.

Click here to download a PDF of this text and its translation.

1

איך בין געבױרן געװאָרן אין קאָצק אין יאָר 1906. די ערשטע בילדער פֿון מײַנע קינדער־יאָרן שװימען אױף פֿאַר מיר נאָר פֿון מײַן פֿינפֿטן אָדער זעקסטן לעבנסיאָר, און זענען פֿאַרבונדן מיט װאַרעמע שײנע זומערטעג. װײַזט אױס אַז אין די קאַלטע װינטערטעג פֿלעגט מען מיך גאַנץ זעלטן אַרױסלאָזן פֿון שטוב.

העלע, גאָלדענע זומערטעג! דער ברײטער מאַרק ליגט מיט זוניק ליכט באַגאָסן, רויִק און שלעפֿעריק. שטיל, מען הערט קױם דאָס זשומען פֿון אַ פֿליג. די געװעלבן מיט די אָפֿענע טירן קוקן אַרױס װי לײדיקע טונקעלע באַשאָטנטע אױגן. נאָר פֿון אײניקע הערט זיך אַ גערױש: אין יוסף־מאיר חזנס אײַזן־געװעלב זיצט אין פֿראָנט רחלע די חזנטע און עטלעכע שכנות אַרום איר, און זענען שטאַרק פֿאַרטאָן אין אַ לאַנגן שמועס, װאָס האָט נישט קײן ענדע. אין אַנדערן עק מאַרק, בײַ ישֹראל־מענדלס קאָלאָניאַל־געװעלב, װעלכער איז שטענדיק פֿאַרלײגט מיט קאַסטנס, זיצן טרעגערס און גענעצן הױך אױפֿן קול, און פּרוּװן אױס טומלענדיק פֿון צײַט צו צײַט זײערע כּוחות... אין מיטן מאַרק צוויי הילצערנע בודקעס, אין װעלכע בערישל און יאַנקל מאַרכעװקע פֿאַרקױפֿן סאָדע־װאַסער פֿון רױשנדיקע סיפֿאָנען.

אױפֿן װעג אין חדר, אין ראָג פֿון מאַרק, בײַם אַרײַנגאַנג אין ביאַלאָבזשעגער גאַס (לעצטנס בערקאַ יאָסעלעװיטשאַ), גײ איך פֿאַרבײַ טישלעך פֿאַרלײגט מיט געבעקס. זשומענדיקע שװאַרצע פֿליגן באַדעקן די צוקער־באַשמירטע קיכעלעך, און שטערן די ייִדענעס כאַפּן אַ געשמאַקן דרימל. אױף דער יאַטקע־גאַס — שטעלן מיט אױפּס פֿון בײדע זײַטן גאַס. דאָ איז שױן אַ ביסל טומלדיק — פֿון צײַט צו צײַט באַװײַזט זיך אַ קונה אױף די עפּעלעך, באַרנעס און װענגערקעס. און באַלד דרימלט װידער דער מאַרק. אָבער אָט גנבֿעט זיך צו שטילערהײט אַ שטעטלדיקע קאָזע צו אַ שטעל און פּרוּװט פֿאַרזוכן אַ פֿרוכט — עס װערט אַ גערױש, אַ געפּילדער. די באָטשאַנעס, מאַלע־פֿײגע מיט די טעכטער און מיר חדר־ייִנגלעך לאָזן זיך הענדעם־פּענדעם לױפֿן נאָך דער קאָזע... און באַלד בין איך שױן אין אַ קלײן געסעלע בײַ מײַן רבין איטשע־מאיר.

1

I was born in Kock in 1906. My earliest childhood memories, from when I was five or six years old, are all bound up with warm, sweet days. I guess I was rarely allowed to leave the house in the cold days of winter.

Bright, golden summer days! The large marketplace is peaceful and sleepy, bathed in sunlight. It’s quiet. If you listen hard, you can hear a fly buzzing. The open doors of the shops look like dark, empty eyes. You can hear a hum coming from a few of the shops. Rokhele the Cantor’s wife is sitting with some of her neighbors in the front of Yosef Mayer the Cantor’s ironmonger shop. They’re completely engrossed in a conversation that has no end. At the other end of the market, in Israel Mendel’s grocery store, overflowing with boxes as usual, the porters yawn loudly, every so often boisterously showing off their strength. There are two wooden huts in the middle of the marketplace where Berishl and Yankel Markhevke sell soda water from noisy siphons.

On my way to cheder, at the corner of the market, at the entrance to Białobrzegi Street (formerly Berka Yoselevitsha Street), I pass tables laden with baked goods. The buzzing black flies swarm onto the sugarcoated cookies, disturbing the women trying to grab a delicious snooze. The fruit stalls on both sides of Yatke Street already show signs of life—every so often, a customer appears to buy apples, pears, or plums. Then the market immediately returns to snoozing. But suddenly one of the town goats sneaks up to a stall and tries to taste a piece of fruit. A noisy hullabaloo ensues. Mendel the Stork’s wife, Mala Feyge, their daughters, and us cheder boys run as fast as possible, trying to catch the goat. Suddenly I find myself in the narrow lane where Itshe Mayer, my teacher, lives.

2

מײַן ערשטע רבי, איטשע־מאיר, אַ נידעריקער און דיקער, הינקט אױף אַ פֿוס און איז זײער אַ פֿרײלעכער. זײַן װײַב, אַ ביסל שיקלדיק אױף אײן אױג, פֿלעגט אַלע יאָר אים באַשענקען מיט אַ מײדל, און דער רבי האָט דװקא געװאַרט אױף אַ קדיש, אַ בן־זכר... דאָס האָט אָבער נישט געשטערט זײַן פֿרײלעכקײט. צײַטנװײַז פֿלעגט ער װערן זײער לוסטיק און האַלטנדיק די האַנט אונטערן אױער פֿלעגט ער זינגען זײַנס אַ באַליבט לידל:

דער רביניו האָט מיך געהײסן, געהײסן
ניסעלעך אָפּרײַסן, ניסעלעך אָפּרײַסן,
הױך זענען די בײמעלעך,
קלײן זענען די ייִדעלעך,
קענען נישט דערגרײכן,
קענען נישט דערגרײכן.

מיר קינדער אין חדר פֿלעגן מיטזינגען דאָס לידעלע, און שטאַרק ליב געהאַט דאַן אונדזער רבין. איטשע־מאיר דער מלמד פֿלעגט אונדז אױך פֿירן לײענען קריאת־שמע בײַ אַ קימפּעטאָרין. ער פֿלעגט דאָרט פֿאָרזאָגן דעם גוט אײַנגעשטודירטן „מלאך הגואל“ און מיר נאָך אים — און דאַן פֿלעגט אונדזער אױסגעשרײ „אַ גוטע נאַכט דעם קלײנעם ייִנגעלע“ פֿאַרהילכן דאָס גאַנץ שטעטל.

נאָך איטשע־מאירן, האָב איך געלערנט בײַ מאיר־אײַזיק, אפֿרים מוהל, שיִעלע (אַ יונגער רבי), און דאַן בײַ מײַן לעצטן רבין, פּנחס איצלס. דאָך פֿון אַלע איז מיר אַמבולטסטן אײַנגעקריצט אין זכּרון מײַן ערשטער פֿרײלעכער מלמד — איטשע־מאיר.

2

My first teacher, Itshe Mayer, was short and fat. He limped and was always happy. The teacher was obviously hoping for a kaddish, a male child. But even though his wife, who squinted in one eye, bequeathed him a baby girl every year, this didn’t interfere with his good humor. Sometimes he’d become very jolly, and holding one hand under his ear, sing one of his favorite little songs:

Der rebenyu hot mikh geheysn, geheysn
Niselekh opraysn, niselekh opraysn.
Hoykh zenen di beymelekh,
Kleyn zenen di yidelekh,
Kenen nisht dergreykhn,
Kenen nisht dergreykhn. 3 3 Our rabbi told me, told me
The little trees were large.
The little Jews were small,
And couldn’t reach
And couldn’t reach.
To grab some nuts, to grab some nuts.

We cheder boys were very fond of our teacher. We used to join in the song. Itshe Mayer also took us with him to recite the Krias shema when women gave birth. He would lead us in the Hamalakh HaGoel Oti.We all knew it by heart, and sang along with him. Then we’d shout loudly, “Good night to the little boy,” and the sound would echo through the entire town.

After Itshe Mayer, I studied with Mayer Ayzik, Efrayim Moyel, Shyele (a young teacher), and last of all with Pinkhes Itsls. Of all of them, my first teacher, Itshe Mayer, is most clearly etched in my memory.

3

אָט שװימט אױף פֿאַר מיר דאָס ראַדזינער שטיבל, װוּהין איך פֿלעג גײן מיט מײַן פֿאָטער דאַװנען. נאָך איצט קלינגען אין מײַנע אױערן די „לכה דודיס“, װאָס יעקבֿ־לײב, אַן עלטערער בכּבֿודיקער און זײער זױבערער ייִד פֿלעגט אױסזינגען בײַם עמוד. מיט מײַן קלײן שטימעלע פֿלעג איך אים צוהעלפֿן, און בשעת־מעשׂה פֿילן, אַז איך בין שױן אַ גרױסער... װען דער עולם האָט זיך צעזונגען, האָט זיך מיר געדאַכט װי אַ װאַלד האָט זיך צערױשט...

פֿרײַטיק צו נאַכטס נאָכן עסן. אין שטוב שלאָפֿן שױן מײַנע עלטערן און ברידער. די שבת־ליכט שױן אױסגעגאַנגען, אָבער דער גרױסער „עלפֿער“ לאָמפּ אױפֿן טיש ברענט נאָך. פֿון קאַכל־אױװן װײעט מיט אַ ליבער װאַרעמקײט. איך קען נישט אײַנשלאָפֿן: מיט אַלע חושים הער איך דאָס געטלעכע זינגען, די שירה פֿון מלאָכים — לכה דודי לקראת כּלה... איך זעץ זיך אױף און זוך פֿון װאַנען קומט דער געזאַנג? ס׳איז געװען װי אַ פֿאַרפֿלײצונג, דער געזאַנג איז געקומען פֿון אינעװײניק — כּל עצמותי תּאמרנה...

שבת פֿרי באַקומט דאָס שטיבל אַן אַנדער אױסזען. מען זיצט בײַ אַ לאַנגן שולחן און מען איז מעבֿיר־סדרה מיט אַ האַלב שבתדיקן האַלב װאָכעדיקן ניגון... מרדכילע קאַװעבלום, אַ קלײן הױקערדיק ייִדעלע מיט הױכן לומדישן שטערן און אַ הדרת־פּנים, שטײט אָנגעלענט בײַם שטענדער, פֿאַרטיפֿט איבער אַ ספֿר. פֿון צײַט צו צײַט רופֿט ער מײַן טאַטן, װײַזט מיט אַן אײדעלן װײַסן פֿינגער אױף אַ חידוש און איז זיך מתװכּח מיט אַ שמײכל. װי שטאָלץ בין איך דאַן געװען אױף מײַן טאַטן!

שבת פֿאַר נאַכט, פֿאַר מינחה, אין די זומערטעג, פֿלעגט דער טאַטע אַרױסגײן מיט אַ פּאָר עלטערע בחורים אױפֿן ראַדזינער שאָסײ און עפּעס אַ סך גערעדט מיט זײ. אין דער שטילער פֿאַרנאַכטיקער לופֿט זענען געפֿאַלן װערטער װי השׂכּלה, אױפֿקלערונג, טראַדיציע אאַז"װ. איך גײ נאָך מײַן טאַטן און פֿאַרשטײ נישט קײן װאָרט פֿון דעם הױכן שמועס.

3

Memories of the Radzin Hasidic prayer house surface in my mind. I would go to the prayer house with my father. The sound of Yakov-Leyb, a neat and well-respected older Jew singing “Lekha dodi” at the lectern, still rings in my ears. I used to join in with my child’s voice, feeling very grown up. When everyone started singing, it felt to me like an entire forest had burst into song.

It was Friday night after dinner. My parents and brothers were already asleep. The Shabbos candles had burnt down, but the large oil lamp on the table was still lit. A pleasant warmth wafted from the ceramic tile oven. I couldn’t fall asleep. All my senses were alive with the singing of angels. “Lekho dodi likras kalo,” 4 4 “Come my beloved to greet the Shabbos bride.” I would sit up, trying to find the source of the song. I was in a trance. The singing came from within me. “Kol atsmosay toymarno.” 5 5 “All my bones declare your greatness.”

On Saturday mornings, the prayer house took on a different appearance. The men sat at a long table and read the weekly Torah portion in a tune that blended Shabbos and weekday melodies. Mordkhele Kaveblum, a little hunchbacked Jew with a studious looking forehead and a handsome face, leaned on the lectern, engrossed in a religious book. Every so often he would call my father over and point out something in the text with a refined white finger, smiling with pleasure at his own novel interpretation. I felt so proud of my father.

During the summer, on Shabbos evenings before the Minkhe prayers, my father would walk the paved Radzin road with a few of the older youth, and they would talk and talk. Words like “Haskalah” and “tradition” filled the silent evening air. I walked behind my father without understanding a single word of their lofty conversation.

4

אַ פּאָר יאָר פֿאַר דער ערשטער װעלט קריג, האָט מײַן פֿאָטער געעפֿנט אין קאָצק אַן אָפּטײלונג פֿון אַ פּעטערבורגער באַנק. אונדזער הױז איז געװאָרן אַ צוזאַמענטרעף־פּונקט פֿון דער יוגנט און פֿון די פּראָגרעסיװע עלעמענטן אין שטעטל. עס האָט זיך געשאַפֿן בײַ אונדז אַ שטענדיקער קרײַז, צו װעלכן עס האָבן געהערט װי איך געדענק, אַבֿרהם טשאַרנע (שפּעטער רבֿ אין בריסק), שיִעלע (הערשעלע מורה־הוראהס זון), ישעיה װײַסבראָט, יעקבֿ הערץ (נאָך דאַן זײער יונג), דוד־טעוול מאָנטשאַרזש, חיים־שיִע זאַלצמאַן א"אַ. פֿון דעם קרײַז האָט זיך שפּעטער אױסגעבילדעט דער ציוניסטישער אַקטיװ אין שטעטל.

בײַ אונדז אין שטוב פֿלעגט מען תּמיד דיסקוטירן, שטורעמען און בױען נײַע װעלטן... מײַן מוטער איז אָבער ניט געװען צופֿרידן פֿון דעם. מיט איר תּמימותדיקן פֿרומען חוש האָט זי געפֿילט, אַז מײַן פֿאָטער װעט אַראָפּגײן פֿון דרך־הישר... אינטערעסאַנט איז, אַז דװקא מײַן זײדע איטשע, װעלכער פֿלעגט פֿון צײַט צו צײַט באַזוכן װאַרשע צוליב זײַנע געשעפֿטן און איז שױן געװען מער „װעלטלעך“ — האָט באַרויִקט מײַן מאַמען און איר פֿאַרזיכערט, אַז מען קען זײַן אַ גוטער ייִד מיט השׂכּלה און נײַע געדאַנקען. װען עס האָט זיך שפּעטער געעפֿנט אין קאָצק אַ רוסישע גימנאַזיע און מײַן ברודער יאַנקל איז דאָרט אַרײַנגעטרעטן לערנען האָט מײַן מאַמע זיך שױן ניט אַזױ שטאַרק קעגנגעשטעלט.

דער דאָזיקער פֿאָרגעשריטענער קרײַז אָבער איז דאַן געװען אַ קלײנע מינדערהײט פֿון די ייִדן אין קאָצק, װעלכע זענען נאָך געשטאַנען פֿעסט אין דעם אַלטן פֿרומען שטײגער לעבן, װי מיט יאָרן צוריק.

4

A few years before the start of the First World War, my father opened a branch of a St. Petersburg bank in Kock. Our house became a meeting place for the youth and progressive people in the town, and a group formed that met regularly. As I recall, this group included Avraham Tsharne, who became the rabbi in Brisk; Shyele, Hershele the rabbi’s son; Yeshaye Vaysbrot; Yakov Hertz, who was still very young at the time; Dovid-Tevl Monczarz 6 6 In Yiddish: Montshazh ; Khayim Shye Zaltsman; and others. The Zionists who later became active in our town, came from that group.

At our house, people were always discussing, arguing, and imagining new worlds. My mother wasn’t happy about this. With her naïve religious outlook, she was afraid my father would leave the path of righteousness. It’s interesting that it was my grandfather Itshe, who travelled to Warsaw regularly on business and was therefore quite worldly, who assuaged my mother’s fears. He assured her it was possible to be a good Jew while supporting the Haskalah and other modern trends. Later, when my brother Yankel attended the Russian high school that had just opened in Kock, my mother hardly objected.

But this progressive group only represents a small minority of the Jews in Kock. At that time, most Kock Jews resolutely held onto the old religious way of life, as Jews had done for centuries.

5

אױגוסט 1914. עס ברעכט אױס דער ערשטער װעלטקריג. אַלגעמײנע מאָביליזאַציע אין רוסלאַנד. אַ װענדפּונקט אין דער היסטאָריע — און אױך אין קאָצק... אין זכּרון איז מיר געבליבן פֿון דעם געשעעניש אַ בילד אױף דער ביאַלאָבזשעגער גאַס. דער שרײַבער גורטשינסקי רופֿט אױס די נעמען פֿון די „זאַפּאַסנע“, װעלכע מען פֿירט אַװעק אױף די װעגענער צו דער באַן, צו דער מלחמה. די געװײנען און יללות פֿון די פֿרױען, קריסטלעכע און ייִדישע, זענען אין־לשער. איך װײן אױך מיט זײ... װען די פֿערד רירן, כאַפּן די פֿרױען אָן די װעגענער, און שלעפּן זיך נאָך אַ שטיק װעג...

בײַ מײַן פֿאָטער אין באַנק פֿלעגט אָנקומען די אײנציקע רוסישע צײַטונג פֿון סאַמע פּעטערבורג און ייִדן פֿלעגן אַרײַנקומען זיך דערװיסן נײַעס און נאָכפֿאָלגן די מלחמה־אָפּעראַציעס. עס פֿלעגן דערבײַ אױסברעכן היציקע װיכּוחים: אַ טײל האָבן געהאַלטן פֿון צאַר ניקאָלײַס חיילות — און אַ טײל מיטן קיר״ה און דײַטש. די קולות זענען געגאַנגען עד־לבֿ־השמים — יעדער צד האָט זיך געהאַלטן פֿאַר אַ גרױסן בקי אין סטראַטעגיע — װי זײ װאָלטן דאָס גאַנצע לעבן געפֿירט מלחמות...

עס האָט אָבער לאַנג ניט געדױערט, און דער פֿראָנט האָט זיך דערנענטערט צו דעמבלין (איװאַנגאָראָד), אַ רוסישע פֿעסטונג, 45 קילאָמעטער פֿון קאָצק. די קאַמפֿן האָבן דאָרט אָנגעהאַלטן אַ לענגערע צײַט, און אין קאָצק האָבן אָפּגעהילכט די װײַטע האַרמאַטן־קנאַלן. מיר ייִנגלעך, האָבן אַפֿילו אױסגעפֿונען, אַז װען מען לײגט צו דעם אױער צו דער ערד הערט מען שטאַרקער דאָס געשיסערײַ… פֿלעגן מיר ליגן אױף דער ערד און האָרכן...

5

August 1914. The First World War broke out. There was a general mobilization in Russia. It was a turning point in history—and also in Kock. An image of Białobrzegi Street sticks in my mind. Gurtshinski, the clerk, is calling out the names of the reserves to be taken to the station in horse-drawn wagons to go to war. The wailing and crying of the women, both Christian and Jewish, was unimaginable. I was crying with them. When the horses began to move, the women grabbed onto the wagons and were dragged along for quite a distance.

My father had the only subscription to a Russian newspaper in Kock. It came to the bank all the way from St. Petersburg. Jews used to come into the bank to get the news and follow the war maneuvers. Heated arguments broke out. Some supported Tsar Nicholas’s troops while others backed the Austro-Hungarians and the Germans. Their voices reached the heavens above. Both sides insisted they were better versed in strategy, as though they’d spent their entire lives engaging in warfare.

It wasn’t long before the front came close to Demblin (Ivangorod), a Russian fortress forty-five kilometers from Kock. Military action continued for a long time there and the thunder of distant cannons echoed in Kock. We boys figured out that if we put our ears to the ground, the rumble of the cannons sounded louder and more powerful. We would lie on the ground, listening.

6

באַלד אָבער איז די מלחמה געװאָרן גאַנץ ערנסט. אױס היציקע װיכּוחים און קינדערשפּיל. עס האָבן זיך אָנגעהױבן באַװײַזן הײמלאָזע, אַרױסגעטריבענע ייִדישע פֿאַמיליעס פֿון די שטעטלעך בײַ דעם פֿראָנט (דעמבלינער, קאָזשעניצער). אין די כמורנע, רעגנדיקע אָסיענטעג פֿון 1915 זענען יעדן טאָג אָנגעפֿאָרן אױפֿן מאַרק פֿורלעך מיט ייִדישע אָרעמע פּעקלעך, אױסגעװײקטע פֿון רעגן — מענער, פֿרױען און קינדער, װעלכע די רוסישע מאַכט האָט געגעבן נאָר אײניקע שעה צום עװאַקויִרן פֿון זײערע הײמען, אַפֿילו אָן טראַנספּאָרט־מיטלען.

קאָצקער ייִדן, דערשיטערטע פֿון די דאָזיקע טרױעריקע בילדער, האָבן זיך באַלד גענומען צו הילפֿסאַרבעט. אַלע הײמלאָזע זענען גלײַך אײַנגעאָרדנט געװאָרן בײַ די שטעטלדיקע בעלי־בתּים אין די הײַזער. מען האָט באַלד אָרגאַניזירט אַ הילפֿס־קאָמיטעט. בײַ מײַן פֿעטער נח גרינהײם אױפֿן הױף האָט מען געעפֿנט אַ קיך פֿאַר די הײמלאָזע, װוּ זײ פֿלעגן באַקומען פֿרישטיק און מיטאָג־עסן. איך געדענק מיט װאָס פֿאַר אַ מסירות די פֿרײַװיליקע האָבן געטאָן זײער אַרבעט אין קיך: לײבוש קרײצמאַן, אַבֿרהם װעלניאַזש, אַבֿרהם זאַקאַליק, אַבֿרהם אײבעשיץ, יחיאל טאַשעמקאַ, יעקבֿ הערץ א"אַ. בײַ אונדז אין באַנק פֿלעגן אָפּגעהאַלטן װערן די זיצונגען פֿון הילפֿס־קאָמיטעט, װעלכער האָט מיט זײַן איבערגעבענער אַרבעט דערמונטערט און דערװאַרעמט די הערצער פֿון די אומגליקלעכע.

אין אײניקע חדשים שפּעטער האָט זיך דער פֿראָנט דערנענטערט צו קאָצק גופֿא, און עס האָט זיך אָנגעהױבן די עװאַקואַציע פֿון דער ציװילער באַפֿעלקערונג. אין אַ העלן זומער־פֿרימאָרגן האָבן מיר אַרױסגעטראָגן די אַלט באַקאַנטע פּעקלעך פֿון אונדזער הײם, זיך אַרױפֿגעזעצט אױף אַ גרױסן װאָגן און אַװעקגעפֿאָרן קײן שעדליץ, װוּ עס האָט געװױנט מײַן פֿעטער יאָסל. מיט אונדז זענען מיטגעפֿאָרן דער זײדע איטשע און די באָבע בתיה (װעלכע האָט מיטגענומען מיט זיך נאָר איר קרבן־מינחה־סידור און דעם „צאינה־וראינה“), מײַן פֿעטער שׂמחה, די מומע לאה מיט אירע צװײ קינדער.

אױפֿן װעג פֿון ראַדזין קײן לוקאָװ זענען אונדז אַנטקעגנגעקומען פֿיל רוסישע מיליטער. צװישן די סאָלדאַטן האָט מײַן זײדע דערקענט אײנעם אַ ייִד און אים װאַרעם געזאָגט „גוט מאָרגן“. דער סאָלדאַט האָט אָבער ניט געענטפֿערט און נאָר אַ דרײ געטאָן מיטן קאָפּ: „אָסור להפֿסיק“ — און װײַטער געדאַװנט. דער בילד װי אַ ייִדישער סאָלדאַט גײט דאַװנענדיק אין מלחמה — האָט מײַן זײדן גערירט ביז טרערן...

6

Then suddenly the war became completely serious. There were no more heated arguments, no more childish play. During the dreary, rainy days of autumn 1915, Jewish families began to appear in Kock. They’d been driven from their homes in Demblin and Kozienice, towns near the front. Each day brought new wagons carrying poor Jewish men, women, and children, soaked through from the rain. The Russian authority gave them only a few hours to leave their homes, and no means of transport.

The Jews of Kock, overcome by this tragic sight, immediately undertook rescue operations. The homeless were given places to stay in people’s homes. A relief committee was organized. They opened a kitchen for the homeless where breakfast and a midday meal were served. The kitchen was in the courtyard of my uncle, Noyekh Grinheym, I remember the dedication of the kitchen volunteers: Leybush Kreytzman, Avraham Velniazsh, Avraham Zakalik, Avraham Eybeshitz, Yehyel Tashemka, Yakov Hertz and others. The relief committee warmed the hearts of the unlucky with their hard work and dedication. Their meetings were held in our bank.

A few months later, the front approached Kock itself, and the evacuation of the civilian population began. One bright summer morning, we carried our old familiar baggage out of our house, sat ourselves down in a large wagon, and set off for Siedlce, where my Uncle Yosel lived. My Grandfather Itshe, my Grandmother Basha, my Uncle Simkha, and my Aunt Leah and her two children went with us. My Grandmother Basha took only her book of women’s prayers in Yiddish and her Tsene-rene, a Yiddish translation of the Torah for women.

On the road between Radzin and Lukov, we kept seeing Russian troops moving in the other direction. My grandfather recognized one of the soldiers and called out a warm “Gut morgn” to him. The soldier didn’t answer. He shook his head to show my grandfather that he couldn’t interrupt his prayer and continued praying. The sight of a Jewish soldier walking and praying on his way to the front moved my grandfather to tears.

7

אָפּזײַענדיק בײַ אַ יאָר אין שעדליץ, שױן אונטער דער דײַטשער מאַכט, האָבן דער פֿאָטער מיטן זײדן באַשלאָסן צוריקפֿאָרן קײן קאָצק — די עקאָנאָמישע לאַגע איז געװען זײער שװער, ס׳איז ניט געװען קײן פּרנסה. אין אײנעם אַ פֿראָסטיקן װינטערטאָג פֿון יאָר 1916 האָבן מיר זיך אומגעקערט פֿון אונדזער הײמלאָזיקײט קײן קאָצק. דער טיף באַשנײטער קאָצקער מאַרק האָט מיר עפּעס אױסגעזען ברײטער און רחבֿותדיקער נאָך די שעדליצער פֿילשטאָקיקע הײַזער. אין דער לופֿט האָבן געפֿינקלט אײַזיקע שנײ־פֿליטערלעך. טשאַטעס שװאַרצע קראָען האָבן זיך אַראָפּגעלאָזן אױף די װײַסע דעכער פֿון די אַלטע הײַזקעס און אַרום און אַרום איז געװען אַזאַ מאָדנע שטילקײט... אין אַזאַ רויִקן װינטער־פֿרימאָרגן איז אַװדאי פֿאָרגעקומען דער געשפּרעך פֿון אַלטן קאָצקער מיט אַ דאָרפֿישן שוחט, װעגן װעלכן עס האָט מיר דערצײלט מײַן באָבע באַשע.

צום אַלטן קאָצקער — האָט זי דערצײלט — איז אַ מאָל געקומען אַ דאָרפֿישער שוחט און זיך באַקלאָגט אױף די דאָרפֿסלײַט, װאָס מאַכן אים אָן צרות װען אַ בהמה װערט טריף. דערבײַ האָט ער געגעבן אָנצוהערן, אַז דער לוקאָװער שוחט איז שױן אַן אַלטער מאַן, מיט אַ שװאַכער ראיה, און עס װאָלט אפֿשר געװען אַ סבֿרה, אַז ער זאָל װערן שוחט אױף זײַן פּלאַץ. דער קאָצקער רבי איז געשטאַנען אױסגעדרײט צו אים מיט דער פּלײצע און אַרױסגעקוקט דורכן פֿענצטער צום װײַסן באַשנײטן דרױסן, װוּ שװאַרצע קראָען האָבן זיך געריסן איבער אָפּפֿאַל פֿון אַ הינדל אױפֿן מיסט. זעסט די קראָען — האָט דער רבי אָנגעװיזן דעם שוחט — דאָס זענען נשמות פֿון שוחטים רשעים...

מײַן באָבע באַשע האָט מיר קינדװײַז דערצײלט פֿיל מעשׂיות װעגן קאָצקער, אין װעלכע זי איז געװען בקי ממש װי חסידים פֿון אַ מאָל.

דערװײַל זענען מיר צוריק געװאָרן תּושבֿים פֿון שטעטל. פּרנסה איז דאַן געװען בשפֿע: ייִדן האָבן געהאַנדלט־געװאַנדלט און געאַרבעט. נאָך די גירושים און דיסקרימינאַציעס פֿון דער צאַרישער הערשאַפֿט — האָט מען אַ ביסל פֿרײַער אָפּגעאָטעמט. אױך די באַציִונגען מיט דער פּױלישער באַפֿעלקערונג זענען געװען נישט שלעכט — זענען מיר דאָך צוזאַמען געװען אונטער אײן אָקופּאַנט. די דײַטשע מאַכט האָט נאָמינירט אַ שטאָטראַט, װעלכע איז באַשטאַנען פֿון העלפֿט פּאָליאַקן, און די צוזאַמענאַרבעט איז געװען זײער אַ פֿרײַנדלעכע און לאָיאַלע.

7

After a year in Siedlce, which was under German rule, my father and grandfather decided to return to Kock. The economic situation in Siedlce was extremely difficult, and there was no way to earn a living. One cold winter day in 1916, we returned to Kock after our period of homelessness. After the multi-storied houses in Siedlce, the Kock market, covered in a deep layer of snow, appeared somehow wider and more expansive than before. Icy snowflakes sparkled in the cold air. Flocks of black crows flew onto the white roofs of the old huts. Everything was so quiet. I thought of the story my Grandmother Basha had once told me about a conversation between the old Kock rebbe and a shoykhet, a ritual slaughterer, from the nearby villages. I imagined that the conversation took place on a similar peaceful winter morning.

This is the story my Grandmother Basha told. “One day, a village shoykhet came to see the old rebbe and complained about the villagers who made no end of trouble for him whenever he declared an animal unkosher. The village shoykhet implied that it made good sense for him to replace the Lukov shoykhet who was already an old man with poor eyesight. The Kock rebbe 7 7 Kock is probably best known to Jews as the home of the Kock (Kotsker) Rebbe, 1787-1859. turned his back to the village shoykhet and looked out the window at the white, snow-covered world outside. Black crows were fighting over a pile of chicken guts lying on top of the garbage. “You see those crows?” the rebbe asked the shoykhet. “They are the souls of wicked ritual slaughterers.”

When I was a child, my grandmother Basha told me many stories about the Kock rebbe. She knew as much about him as the Hasidim from former times had known.

We settled back into the town again. At that time, there were plenty of ways to earn a living. Jews hustled and bustled, doing all kinds of work. After the expulsions and discrimination under the Tsars, everyone was breathing a little easier. Also, relationships with the Polish population weren’t too bad. After all, we were under the same occupation. The German authority established a city council that was half Polish, and our working relations were friendly and cooperative.

8

איך האָב דאַן געלערנט בײַ מײַן לעצטן רבין פּנחס איצלס — ס׳איז מיר אָבער שױן געװאָרן ענג אין חדר. אין קאָצק האָבן אָנגעהױבן בלאָזן נײַע װינטן — מען גײט גרינדן אַ „קולטור־פֿאַראײן“, יוגנטקלוב, מען װעט לערנען, שפּילן טעאַטער, בקיצור אַ נײַ לעבן.

שױן דאָס אײַנפֿירונג פֿון עלעקטריש ליכט אין קאָצק צו יענער צײַט — האָט אָנגעזאָגט עפּעס נײַס... די ברידער ישׂראל און לײבל זאַקאַליק, פּשוטע ענערגישע פֿאָלקסייִדן, האָבן אױפֿגעשטעלט אַן עלעקטראָדינאַמאָ, און עס איז פּלוצלינג געװאָרן — „ויהי אור“! קאָצק האָט געשטױנט, גויים האָבן זיך געצלמט — אַ קלײניקײט, דאָס ליכט לעשט ניט אױס אַפֿילו אין װינטן און רעגן! עלטערע ייִדן האָבן געקוקט אױף דעם מיט חשד, געפֿילט אַז עס שמעקט דערפֿון מיט נײַע צײַטן, מיט אַפּיקורסות...

נאָך דעם „זמן“ בין איך שױן מער אין חדר ניט געגאַנגען, צום גרױסן פֿאַרדרוס פֿון מײַן מאַמען, װעלכע האָט געהאָפֿט אַז כאָטש אײן זון זאָל זײַן פֿרום (מײַן עלטערער ברודער האָט געלערנט אין לוקאָװער גימנאַזיום, און מײַן ייִנגערער ברודער דובטשע, איז אױך אַראָפּ פֿון דרך־הישר).

אײניקע חבֿרים מײַנע זענען שױן געװען מיטגלידער אין יוגנטקלוב בײַם „קולטור־פֿאַראײן“ (אױף דער װעסאָלאַ־גאַס, נאָך ישׂראל־מענדלס קאָלאָניאַל־געװעלב). מײַן פֿאָטער האָט מיך ניט געלאָזט זיך אָנשליסן אין יוגנטקלוב. ביסט נאָך צו יונג — האָט ער געטענהט — און דאַרפֿסט זיך נאָך לערנען. אָבער די חבֿרים האָבן גובֿר געװען — איך בין אַװעק מיט זײ אין יוגנטקלוב.

בכלל האָט זיך דאַן אָנגעהױבן אַן אינטענסיװע געזעלשאַפֿטלעך־פּאָליטישע באַװעגונג אין קאָצק. צו יענער צײַט האָט זיך אױך געגרינדעט די ציוניסטישע אָרגאַניזאַציע, און איר ערשטע פֿאַרזאַמלונג איז פֿאָרגעקומען בײַ יענקל טאָפֿעל אין שטוב (איך בין דאָרט בײַגעװען צוזאַמען מיט מײַן פֿאָטער) אױף װעלכער ס'איז דאַן אױסגעקליבן געװאָרן די פֿאַרװאַלטונג, צו װעלכער עס האָבן געהערט לײזער סעמיאַטיצקי (פֿאָרזיצער), ישעיה װײַסבראָט (סגן), מיכאל ראַק (גזבר), יעקבֿ טאָפֿעל, יעקבֿ הערץ, אַבֿרהם טשאַרנע און גרשון בראָנשטײן. די פֿאַרװאַלטונג האָט זיך אַרײַנגעװאָרפֿן אין דער אַרבעט ממש מיט אַ חסידישער התלהבֿות: מען האָט װערבירט מיטגלידער, דורכגעפֿירט פֿאַרזאַמלונגען, קרן־קימת־זאַמלונגען און אַחרון־אַחרון: מען האָט געגרינדעט אַ טאָגשול פֿאַר קינדער מיט העברעיִש אַלס אונטערריכטס־שפּראַך. ס׳איז ממש געװען אַן איבערקערעניש אין קאָצק: אַ העברעיִשע שולע פֿאַר ייִנגלעך און מײדלעך! אין אָנפֿאַנג האָט זיך די שול געפֿונען אין לאָקאַל פֿון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע (2 גרױסע שטובן אין אונדזער הױז אױפֿן ערשטן שטאָק). נאָך אַ קורצער צײַט איז דער לאָקאַל געװאָרן צו קלײן, צוליב דער גרױסער נאָכפֿראַגע פֿון די עלטערן צו פֿאַרשרײַבן נײַע קינדער אין דער שול. די שול איז אַריבער אין גרעסערע לאָקאַלן (בײַ מרדכי־יוסף זוסמאַן אין הױף). די לערער אין שול זענען געװען: יעקבֿ הערץ — העברעיִשע גראַמאַטיק, געזאַנג (אַגבֿ, יעקבֿ הערץ, הײַנט אין ישׂראל, איז געװען דאַן דער „רוח החיה“ אין דער ציוניסטישער קולטור־אַרבעט, און האָט איר געװידמעט זײַן גאַנצן יוגנטברען), יצחק־אליה צוקערמאַן — ייִדישע היסטאָריע, יונה זיגעלמאַן — אַריטמעטיקע, ייִדיש א"אַ. אין אַ יאָר שפּעטער האָט מען שױן געבראַכט פּראָפֿעסיאָנעלע לערערס פֿאַר העברעיִשע און װעלטלעכע לימודים, די שולע האָט זיך אַנטװיקלט און איר דערפֿאָלג איז געװען גרױס.

8

At that time, I was studying with my final teacher, Pinkhes Itsls. But the cheder already felt restrictive to me. New winds were blowing in Kock. A cultural association with a youth club was established for studying and producing theatre. In short, life was about to change.

The introduction of electric lights into Kock heralded something new. The brothers, Yisroel and Leybl Zakalik, simple uneducated Jews with lots of energy, set up an electric generator and, just as God had decreed on the earth, there was light in Kock! Everyone was amazed. The goyim crossed themselves. It was really something. The lights didn’t go out even in the wind and rain! Older Jews viewed the lights with suspicion, as a portent of modern times and heresy.

When the school term ended, I stopped going to cheder. My mother was angry. She’d hoped at least one of her sons would be religious. My older brother studied at the Lukov Gymnasium, and my younger brother Dubtshe had also stopped being observant.

Some of my friends were already members of the youth club that was part of the Cultural Association on Wesoła Street, near Yisroel Mendel’s grocery store. My father wouldn’t let me participate. “You’re still too young,” he argued, “and should keep studying.” But my friends won out. I left the cheder to attend the youth club with them.

This was a time of immense political and social change in Kock. The Zionist organization was also founded during that period. The first meeting, where they chose the board of directors, took place in Yankel Tofel’s home. I attended with my father. Leyzer Siemiatycki was appointed chairman, Yeshaya Vaysbrot was responsible for running the meetings, and Michal Rak became the treasurer. Yakov Tofel, Yakov Hertz, Avraham Tsharne and Gershon Bronshteyn were also members of the board of directors. They all threw themselves into the work with true Hasidic ardor, recruiting members, conducting meetings, collecting money for the Jewish National Fund, and doing various other things. A day school for children was established with Hebrew as the language of instruction. It was a turning point for Kock: a Hebrew school for both boys and girls! At first the school was housed on the premises of the Zionist organization – two large rooms on the second floor of our home. But the rooms quickly became too small because of the large number of parents wanting to enroll their children, so the school moved to a larger location in Mordekhay Yosef Zusman’s courtyard. The teachers in the school were:

  • Yakov Hertz: Hebrew grammar and singing. (Hertz, who now lives in Israel, was the living spirit of Zionist cultural work and dedicated all his youthful energy to it.);
  • Yitskhok Elye Tsukerman: Jewish history;
  • Yoyne Zigelman: arithmetic, Yiddish, and other subjects.

A year later, professional teachers were brought to Kock to teach Hebrew and secular studies. The school, which continued to grow and develop, was extremely successful.

9

ס׳איז הײַנט שװער איבערצוגעבן װי גרױס איז געװען דער איבערברוך אין ייִדישן לעבן אין די יאָרן 1917–1918. נאָך אַזױ פֿיל יאָרן פֿון צאַרישער רעפּרעסיע און רעכטלאָזיקײט, האָבן כװאַליעס פֿון פֿרײַהײט פֿאַרכאַפּט מיט זיך די ייִדישע באַפֿעלקערונג, און מיט אַ שטאַרקן שטראָם מיטגעריסן און צײַטנװײַז צעשטערט אַלטע אײַנגעפֿונדעװעטע פֿאָרמען פֿון לעבנס־שטײגער. ס׳איז געװען אַ מין „שטורעם און דראַנג“־פּעריאָד אין ייִדישן קולטור־לעבן אין שטעט און שטעטלעך אין פּױלן: אַלץ האָט זיך געריסן צו קולטור און װיסן.

די גרינדונג פֿון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע, די העברעיִשע שולע, די גאַסן־זאַמלונגען פֿאַר קרן־קימת דורך די דאַן יונגע מײדלעך באַפּוצטע מיט װײַס־בלױע סטענגעס (פֿרימעט זאַקאַליק, דבֿורה ליבפֿרײַנד, ריװע ראָטבױם, פֿײגעלע זאַלצמאַן, חווה גאָלדפֿינגער א"אַ), דער „קולטור־פֿאַראײן“, די קאָנצערטן, דעקלאַמאַציעס — נאָר װער עס האָט דאָס מיטגעלעבט קען אָפּשאַצן די גרױסע איבערקערעניש, װאָס איז פֿאָרגעקומען דאַן אין די קאָצקער געסלעך. כאַראַקטעריסטיש פֿאַר קאָצק, אַז עס האָט זיך אַפֿילו געשאַפֿן דאַן אַ ציוניסטישע שטיבל (אַ מנין), װוּ מען האָט געדאַװנט שבתים און יום־טובֿים (דער שליח־ציבור איז געװען יעקבֿ הערץ, אַ זון פֿון אַ פֿרומער חסידישער משפּחה װעלכער האָט געלערנט יונגערהײט אין ישיבֿות. אַ פֿײַנער מנגן מיט אַ קלינגענדיקער שטימע פֿלעגט ער צוציִען אין ציוניסטישן מנין אױך פֿון אַנדערע שולן און שטיבלעך: איבער הױפּט איז געװען באַקאַנט זײַן סליחות זאָגן.)

די געװאַלדיקע געזעלשאַפֿטלעכע קולטורעלע און פּאָליטישע באַװעגונג האָט דערגרײכט איר העכסטן פּונקט, װען עס איז אָנגעקומען אין קאָצק, ענדע 1917, די ידיעה װעגן דער באַלפֿור־דעקלאַראַציע. עס איז אױסגעבראָכן אַן אױסערגעװײנלעכע פֿרײד. עס זענען אײַנגעאָרדנט געװאָרן אימפּאָזאַנטע גלענצנדיקע פֿאַרזאַמלונגען אין דעם ציוניסטישן לאָקאַל און אין דער גרױסער שול. ניט נאָר ציוניסטן — פֿאָלקסמענטשן, „עמך“, בעלי־מלאָכות, אַלע זענען פֿאַרכאַפּט געװאָרן מיט דער פֿרײלעכער בשׂורה.

די פֿרײדיקע אַטמאָספֿער האָט אָבער לאַנג ניט געדױערט. ענדע 1918, נאָכן אונטערשרײַבן דעם װאָפֿן־שטילשטאַנד־פּאַקט, פֿאַרלאָזט דאָס דײַטשע מיליטער אונדזער שטעטל, און די פּאָליאַקן פֿאַרנעמען די מאַכט און די אַמטן. עס שאַפֿט זיך אַן אומאָפּהענגיקע פּױלישע רעפּובליק אױף די חורבֿות פֿון רוסלאַנד, דײַטשלאַנד און עסטרײַך — אָבער זײערע נאַציאָנאַלע אַספּיראַציעס זענען פֿאַרסמט מיט אַנטיסעמיטישע לאָזונגען. באַלד הייבן זיך אָן איבערפֿאַלן אױף ייִדן אונטער װעגס. אין דאָרף שטשעפּעלין בײַ קאָצק װערט דערמאָרדעט דורך פּאָליאַקן דוד שטשעפּעלינער, דער מיל־באַזיצער...

אָט אַזױ איז צערונען אַ פֿרישע אילוזיע.

9

It is difficult to convey the enormity of the disruption that took place in Jewish life between 1917 and 1918. After many years of tsarist repression and chaos, the Jewish population embraced the waves of freedom, which altered and sometimes even destroyed the old, established way of life. This was a period of great turmoil in Jewish cultural life in the cities and towns of Poland. People yearned for culture and knowledge.

The establishment of the Zionist organization, the Hebrew school, the street collections for the Jewish National Fund by girls wearing white and blue ribbons (Frimet Zakalik, Dvoyre Libfraynd, Riva Rotboym, Feygele Zaltzman, Chava Goldfinger, and others), the cultural association, the concerts and recitations—only someone who lived through that time can imagine the enormous upheaval that took place on the streets and in the alleys of Kock. A small Zionist Hasidic prayer house was even established where people prayed on Shabbos and holidays. The cantor, Yakov Hertz, was from a religious Hasidic family and had studied in a yeshiva as a youth. He was an excellent singer with a resonant voice and was particularly well known for his recitation of the slikhes prayer. He drew people to the Zionist prayer house from other synagogues and prayer houses.

This powerful cultural and political movement reached its height at the end of 1917, when news of the Balfour Declaration reached Kock. People were overjoyed. Elaborate and impressive meetings were held at the Zionist headquarters and in the larger synagogues. Everyone was enthusiastic about the happy news—not only the Zionists, but also ordinary workers.

But the joyous atmosphere did not last long. After signing the armistice, the German army withdrew from our town, and the Poles began to run the state. An independent Poland was created out of the ruins of Russia, Germany, and Austria, but the national aspirations of the Polish people were poisoned with anti-Semitic slogans. Jews were immediately attacked as they travelled from one place to another. In the village of Oszczepalin 8 8 In Yiddish: Shtshepelin , close to Kock, Poles murdered the mill owner, Dovid Shtshepeliner.

And so another illusion met its death.

MLA STYLE
Siemiatycki, Motl. “Kock, My Town.” In geveb, June 2017: Trans. Helen Mintz. https://ingeveb.org/texts-and-translations/kock-my-town.
CHICAGO STYLE
Siemiatycki, Motl. “Kock, My Town.” Translated by Helen Mintz. In geveb (June 2017): Accessed Aug 16, 2017.

ABOUT THE TRANSLATOR

Helen Mintz

Helen Mintz is a writer and translator and performer, based in Vancouver.